तत्र रम्येषु तटेषु, हंसकादम्बैः क्रीडितेषु, नदी बहुसंयोजितरत्नैः हसन्ती प्रकाशमाना विराजति। केचित्स्थले नीलोत्पलैः आवृताः, अन्यत्र रक्तोत्पलैः दीप्ताः, अन्यत्र दिव्यैः श्वेतकुमुदैः शोभिताः दृश्यन्ते। जलमग्नपक्षिसंहतिभिः पूर्णा, मयूरकादम्बनिनादैः गुंजिताभिः, सा मनोहरा नदी, हे सौम्य, मुनिसमूहैः सेविता अस्ति। तत्र चन्दनतरूणां शृङ्खला, यथासंस्थितं शोभमाना, दृश्यते; शिखराणि च, मनसा उद्भूतानि इव, एकत्र उपस्थिता। अहो, किमिदं रम्यं स्थलं, हे रिपुसूदन! निश्चितं, सौमित्रिणा सह अत्र सुखेन वासं कर्तुं शक्यते। इतः किञ्चित् दूरे किष्किन्धा नाम अद्भुतं वनं अस्ति; तत्र सुग्रीवस्य रम्या नगरी त्वदीया भविष्यति, राजन्। सुग्रीवः, पत्नीं पुनः प्राप्त्वा, मित्रैः परिवृतः, राज्यम् अवाप्य, महद् भाग्यं प्राप्त्वा निश्चितं हर्षयति। एवं उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह तत्र, गुहाशिलास्रोतःसमृद्धे पर्वते, निवसति। स पर्वतः सुखदः, समृद्धः, तथापि राघवः तत्र वसन् अल्पं सुखं अनुभवति। कारणं, प्रियतमा पत्नीं स्मरन्, विशेषतः उदितचन्द्रं दृष्ट्वा, दुःखेन अभिभूतः। रात्रौ शयाने तस्य निद्रा न आगच्छति, शोकसन्तप्तचित्तस्य अश्रुभिः व्याप्तः। लक्ष्मणः, समानदुःखः, शोकग्रस्तं काकुत्स्थं सान्त्वनवाक्यैः प्रबोधयति। "अलम्, वीर, तव विषादेन; शोकं कर्तुं न युक्तम्। सर्वे प्रयासाः शोकात् विफलन्ति, यथा त्वं जानासि। त्वं कर्मनिष्ठः, देवभक्तः, सत्यनिष्ठः, धर्मनिष्ठः, दृढसंकल्पः च, हे राघव। संकल्पविहीनः शत्रुं विजेतुं न शक्नोति, विशेषतः तं राक्षसम्। त्वं तं मायाविनं युद्धे वीर्येण हन्तुं समर्थः। दुःखं त्यज, संकल्पं दृढय; ततः त्वं तं राक्षसं सपरिवारं विनष्टुं शक्नोषि। हे काकुत्स्थ, त्वं समुद्रवनगिरिसहितां पृथिवीं अपि उलटयितुं समर्थः; किं तु रावणम्? शरदृतुं प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः आगतः। ततः रावणं ससर्वं राज्यं च हन्तासि। अहं तव सुप्तं बलं जागारयिष्यामि, यथा भस्मच्छन्नं अग्निं उज्ज्वलद्रव्यैः उचिते काले प्रज्वालयति।" लक्ष्मणस्य हितमङ्गलवाक्यं श्रुत्वा, राघवः प्रियसखायै स्नेहपूर्णं वचनं प्राह। "यद् भक्तेन, स्नेहेन, हितैषिणा, सत्यवीर्ययुक्तेन वक्तव्यं, तत् त्वया उक्तं, लक्ष्मण। एषः शोकः, सर्वकार्यविघ्नकरः, त्यक्तः; तव अविच्छिन्नं वीर्यं कर्मणि उत्साहयामि। यथा उपदिष्टं, शरदृतुं प्रतीक्ष्य, सुग्रीवस्य च नदीनां च अनुग्रहं याचिष्यामि। कृतज्ञता कर्तव्यस्य बन्धनम्; अकृतज्ञता च प्रत्युपकारविप्रयोजनं साधूनां मनः नाशयति।" एवं चिन्तयन्, लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा, तानि वचनानि पूजयन्, रामं प्रति स्वमङ्गलसंकल्पं प्रकटयन् उवाच। "यद् इच्छसि, तत् शीघ्रं सिद्धं भविष्यति, राजन्; वानरः यथा उक्तं, तथा करिष्यति। शरदृतुं प्रतीक्षस्व, वर्षं सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहाय दृढः भव।" "क्रोधं संयम्य, शरदृतुं रक्ष, चत्वारि मासानि मया सह सहनं कुरु; सिंहसेविते पर्वते वस, शत्रुनाशाय यथायोग्यं सन्नद्धः भव।" इदानीं शृणु अष्टाविंशतितमं सर्गं। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः। ततः वालिं हत्वा सुग्रीवं स्थापयित्वा, रामः माल्यवत्पर्वतस्य शिलातले वसन् लक्ष्मणं प्रति वदति। "समीपः कालः प्राप्तः, वर्षाकालः अधुना आगतः; पश्य, गगनं मेघैः पर्वतसन्निभैः आच्छादितम्।" "आकाशः, नवमासं सूर्यरश्मिं गर्भवत् धारयित्वा, समुद्रसारं पीत्वा, वर्षरसं प्रसूति। सूर्यः मेघपङ्क्तिसोपानैः आकाशे आरोहति, कुṭज-अर्जुनपुष्पमालया अलङ्कृतः।" "रक्तश्वेतसंध्याभिः उत्पन्नैः, मेघपट्टस्य च चमकदारदरैः, आकाशः शस्त्रकृतेव पट्टितः दृश्यते।" "शीतलसुगन्धितवायुभिः, सन्ध्याकालचन्दनरागेण च, मेघैः श्यामलः, आकाशः कामार्तात्मा इव शोभते।" "भूमिः, पूर्वं तापनार्तिता, अद्य तु शीतजलसिक्तः, शोकार्ता स्त्री इव रुदन्तीव दृश्यते।" "मेघनाभिविसृष्टः वातः, कर्पूरदलशीतलः, केतकसुगन्धितः, हस्तपुटेन पीतुम् इच्छति।" "पश्य, पर्वतः अर्जुनवृक्षैः सस्फुल्लः, केतकगन्धयुक्तः, प्रवाहैः अभिषिक्तः, सुग्रीवः शान्तः अभिषिक्तः इव।" "पर्वताः, कृष्णमेघत्वचः धृताः, प्रवाहमालया यज्ञोपवीतवत् अलङ्कृताः, गुहाः वातपूर्णाः, ऋत्विक् वेदपाठकाः इव।" "आकाशः, सुवर्णविद्युत्प्रहारैः शूलैः आहतः, गर्जितेन गुह्येन निनादितः, पीडितः कम्पमानः इव।" "विद्युत्, श्याममेघेषु चमन्ती, मम दृष्ट्या सीता तपस्विनी रावणाङ्के कम्पमाना इव।" इति श्रीरामः सौमित्रिणा सह माल्यवत्पर्वते वर्षाकालस्य सौन्दर्यं, दुःखं च अनुभवन्, लक्ष्मणस्य सान्त्वनवाक्यैः प्रबोधितः, शोकं त्यक्त्वा, शरदृतुप्रतीक्षायां सुग्रीवस्य सहाय्यं प्रतीक्षन्, शत्रुनिग्रहाय संकल्पं दृढयति।