सागरशतैः पक्षिसमूहैः प्रतिनादितं, प्रत्येकं समूहं भक्तिपूर्वकं तत्र निवसन्तम्, चक्रवाकैः शोभितं तद्वन्यं प्रदेशं लक्ष्मणेन सह रामः दृष्टवान्। तत्र रमणीयेषु बालुकाकच्छेषु, हंसक्रौञ्चादिभिः सेवितेषु, स नदी रत्नैः समलङ्कृता हसितेव प्रकाशमाना दृश्यते स्म। केषुचित् स्थलेषु नीलोत्पलैः आच्छादिता, अन्यत्र रक्तोत्पलैः दीप्तिमती, अपरेषु दिव्यकुमुदैः शुभ्रैः सुसज्जिता सा नदी दृष्टव्या आसीत्। शतशः विहङ्गैः पूर्णा, मयूरक्रौञ्चनिनादैः प्रतिध्वनिताभिः, सा मनोहरा नदी, साधु, मुनिगणैः सेविता, शोभते स्म। तत्र चन्दनतरूणां पङ्क्तिः सम्यग्विन्यस्तेव विराजमाना दृश्यते स्म, शिखराणि च मनसा समुत्थितान्यिव सह समुपविष्टानि। अहो, कति रमणीयं स्थानमिदम्, रिपुघातिन्! नूनं सौमित्रे, वयं सुखेनात्र वत्स्यामः, रमिष्यामश्च। इतः किञ्चिद्दूरं किष्किन्धा नाम अद्भुतं वनं, सुललिता सुग्रीवपुरी त्वदीया भविष्यति, राजन्। स्वपत्नीं पुनराप्तः, वानरश्रेष्ठः, राज्यं प्राप्य, सुहृद्भिः परिवृतः, सुग्रीवः नूनं महद्भाग्यं प्राप्य प्रमोदयते। एवं उक्त्वा राघवः लक्ष्मणेन सह तत्रैव बहुगुहास्रोतसां शिखरे निवासं कृतवान्। स शैलः सुखोपेतः, बहुधन्यः सन् अपि, तत्र वसन्नपि रामः स्वल्पं हर्षमुपलभते स्म। कारणं हि, जीवनात् प्रियतरां भार्यां स्मरन्, विशेषतः उदिते चन्द्रमसि, सः दुःखेन पीडितः। रात्रौ शयाने तस्मिन् निद्रा न आगच्छत्, दुःखशोकगद्गदचित्तः, अश्रुपूर्णलोचनः सः। लक्ष्मणः अपि तं दुःखं सहमानः, शोकसंतप्तं, सदा दुःखमग्नं काकुत्स्थं सांत्वनपूर्वकं वाक्यमुवाच— "अलम्, वीर, तव शोकस्य; न त्वं शोचितुमर्हसि। सर्वे प्रयासाः शोकसमन्विते विफलन्ते, यथा त्वं जानासि। त्वं कर्मनिष्ठः, देवभक्तः, सत्यनिष्ठः, धर्मात्मा, दृढनिश्चयः च, राघव। निश्चयविहीनः शत्रुं जेतुं न शक्नोति, विशेषतः तं राक्षसं। त्वं च कपटिनं रणाङ्गणे पराक्रमात् हन्तुं समर्थः। शोकं त्यक्त्वा निश्चयं बलय, तदा त्वं तं राक्षसं सपरिवारं विनाशयितुं क्षमः। काकुत्स्थ, त्वं समुद्रवनगिरिसहितां पृथिवीं अपि उल्मुकयितुं समर्थः, किं पुनर्रावणं प्रति? शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षाकालः समुपस्थितः। तदा त्वं रावणं ससैन्यं सपरिवारं च हनिष्यसि। अहं तव सुप्तं तेजः प्रबोधयिष्यामि, यथा भस्मनाच्छन्नं वह्निं सम्यक् हविषा प्रेरयेत्।" इति लक्ष्मणस्य हितमङ्गलवचनं श्रुत्वा, राघवः स्नेहपूर्णं वाक्यं प्रियसखायै प्रत्युवाच— "यद् भक्तेन, स्नेहेन, हितैषिणा, सत्यपराक्रमयुक्तेन वक्तव्यं, तत् त्वया लक्ष्मण सम्यगुक्तम्। अयं शोकः, सर्वकार्यविघातकः, मया त्यक्तः; तव अक्षीणं वीर्यम् उत्साहयामि। अहम् अपि शरदृतुम् प्रतीक्ष्य, सुग्रीवस्य च नदीनां च प्रसादं याचिष्ये। वीरः उपकारस्य प्रतिदानबन्धनं न विस्मरति; कृतघ्नता च प्रतिकृत्यविमुखता च साधूनां मनांसि नाशयतः।" एवं चिन्तयन् लक्ष्मणः कृताञ्जलिः तानि वचनानि पूजयन्, रामाय स्वमङ्गलमना अभ्यभाषत— "यत् त्वया इच्छितं, तत् सर्वं शीघ्रं सम्पद्यते, राजन्। वानरः यथोक्तं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षाकालं सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहे धैर्यं धारय। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुम् रक्ष, मया सह चत्वारि मासान् सहनं कुरु; अत्र सिंहसेविते शैले वसन्, शत्रुविनाशाय यथायोग्यं कुरु।" एवं किष्किन्धाकाण्डस्य विंशत्यष्टमोऽध्यायः आरभ्यते। ततः वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य, रामः माल्यवत्स्य शिखरे निवसन् लक्ष्मणं प्रति इदं वचनमुवाच— "इदानीं स कालः उपस्थितः, वर्षाकालः अद्य आगतः; पश्य, मेघैः पर्वतसन्निभैः आकाशं आच्छादितम्। नवमासान् सूर्यरश्मीन् गर्भवत् धारयित्वा, आकाशः समुद्ररसं पीत्वा, वर्षामृतं जनयति। सूर्यः मेघपङ्क्तिसोपानैः आकाशं आरोहन्, कुटजार्जुनमालाभिः भूषितः इव दृश्यते। रक्तपीतप्रान्तैः सन्ध्याच्छायासम्भूतैः, मेघच्छिद्रैः स्निग्धैः, आकाशः विव्रणपट्टैः आवृतमिव दृश्यते। सौम्यवातैः श्वासमिव विसृजन्, सन्ध्यारागेण चन्दनवर्णेन लिप्तः, धूम्रमेघैः शिथिलः, आकाशः कामार्तात्मानमिव प्रकाशयति। भूमिः, अतितापेन दग्धा, नूतनवारिणा सिक्त्वा, दुःखिता स्त्रीव रोदितुमिव दृश्यते। वाताः, मेघोदरात् निष्क्रान्ताः, कर्पूरपत्रशीतलाः, केतकगन्धयुक्ताः, पाणितलेन पातुं योग्याः। पश्य, एष पर्वतः, अर्जुनवृक्षैः सुस्फीतः, केतकगन्धयुक्तः, प्रवाहैः अभ्यक्तः, सुग्रीव इव शमितः अभिषिक्तश्च। पर्वताः कृष्णमेघचर्माभिः आवृताः, प्रवाहमालाभिः यज्ञोपवीतवत् भूषिताः, गुहासु वातैः पूरिताः, ऋत्विज इव वेदपाठं कुर्वन्ति। आकाशं, सुवर्णरश्मिभिः शतशः इव ताडितम्, गर्जनैः प्रतिनादितम्, पीडया कम्पमिव अनुभवति।" एवं रामः लक्ष्मणाय मनोहरं प्रकृतिवर्णनं कृत्वा, स्वशोकं च निगृह्य, कृतनिश्चयः शरदृतुम् प्रतीक्ष्य, सुग्रीवसहाय्येन रावणवधाय सज्जो बभूव।