तदा रामः सौमित्रिणा सह रमणीयायाः कन्दुकायाः समीपे स्थित्वा तं शोभनं पङ्कजाकीर्णं पद्मह्रदं न्यग्रोधगुहायाः समीपस्थं दर्शयन् प्राह, "एषः सौमित्रे, रम्यः पद्मह्रदः स्फुटितपद्मशोभितः नातिदूरे अस्माकं गुहायाः भविष्यति। पूर्वदिशि जलाभिमुखं सानुं सन्नमितं, गुहा च युक्ता भविष्यति; पश्चिमे तु, सौम्य, उन्नता सुरक्षिताश्च। गुहाद्वारे च, सौमित्रे, शिला समा शुभ्रा कृष्णा दीर्घा च, विभक्ताञ्जनराशिं इव दृश्यते। पश्य पितरं, उत्तरतोऽस्य पर्वतस्य शिखरं शोभनं, विकीर्णाञ्जनराशिसदृशं, जलदस्येव समुन्नतम्। दक्षिणे तु, व्योमसदृशं श्वेतं कैलासशिखरमिव, नानाविधधातुरुचिरं शिखरं तिष्ठति। त्रिकूटपर्वतस्य गुहान्तरात् पश्य, पुरातनस्रोतसं नदीं पङ्किलां जाह्नव्याः सदृशीं। सा चन्दन, तिलक, साल, तमाल, अतिमुक्तक, पद्म, सरल, अशोकैः वृक्षैः भूषिता। वानिर, तिमिद, बकुल, केतक, हिंताल, तिनिश, नीप, वेतसैः वृक्षैः मालावद्विन्यस्तैः शोभिता। नानारूपसरित्कूलवृक्षैः विभूषिता, वस्त्राभरणोपेताभिरिव स्त्रीभिः शोभते। शतशः पक्षिसमूहैः कलरवद्भिः, चक्रवाकैः भूषिता। रम्येषु वालुकाकच्छेषु हंसक्रौञ्चैः सेव्यमाना, हसितवद्विभ्राजमानाः नानारत्नसमृद्धा। केषुचित्स्थानेषु नीलोत्पलच्छन्ना, केषुचित्पद्मरागैः प्रभासमाना, अन्यत्र दिव्यकुमुदकुसुमैः शुभ्रैः आवृताः। शतशः पक्षिणः तत्र प्लवमानाः, मयूरक्रौञ्चनिनादयुक्ता, रम्या सा नदी मुनिगणैः सेव्यमाना। पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तिम्, सम्यग्विन्यस्तामिव, शिखराणि च मनसा समुत्थितानि इव सन्निवेशानि। अहो, रम्यं स्थलमिदं, रिपुघातक! नूनं सौमित्रे, सुखेन वासं कुर्मः। अत्रैव नातिदूरे किष्किन्धा, विचित्रं वनं; सुग्रीवस्य रम्या पुरी त्वदीया भविष्यति, राजन्।" "सुग्रीवः स्वां भार्यां पुनः प्राप्य, राज्यम् अवाप्य, मित्रैः परिवृतः, परमं सौभाग्यं लब्ध्वा नूनं हृष्टः।" इत्येवं उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह तस्मिन्गुहायुक्ते सलिलप्रस्रवणसंपन्ने पर्वते निवसन् स्थितवान्। यद्यपि सः पर्वतः सुखदः, संपन्नः, तथापि रामः तत्र वसन् अल्पं सुखं लब्धवान्। कारणं, प्रियया जीवितात्प्रियतरया भार्यया स्मृत्या, विशेषतः उदिते चन्द्रमसि, सः शोकेन अभिभूतः। रात्रौ शयानेन तेन निद्रा न आगता, दुःखशोकबाष्पैः मनः संतप्तम्। लक्ष्मणः अपि तद्वदनुशोचन्, शोकार्तं काकुत्स्थं सान्त्वनपूर्वकं वचनं प्राह – "अलम्, वीर, शोकेन; त्वं शोचितुं न अर्हसि। दुःखस्यानुवर्तनं सर्वकर्मविघाताय भवति, यथा त्वं जानासि। त्वं लोके कर्मनिष्ठः, देवेषु भक्तः, सत्यनिष्ठः, धर्मात्मा, धृतिमान् च राघव। न हि धृतिम् विना शत्रोः विजयः संभवति, विशेषतः तस्य राक्षसस्य। त्वं युद्धे मायाविनं हन्तुं समर्थः। दुःखं परित्यज्य धृतिं समालम्ब्य, त्वं तं राक्षसं सपरिवारं नाशयितुम् अर्हसि। काकुत्स्थ, त्वं यदि इच्छसि, समुद्रवनपर्वतयुतां पृथिवीं अपि व्यथयितुं शक्नोषि, किमुत तं रावणम्। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः आगतः। ततः त्वं रावणं सपुरुषं प्रहरिष्यसि। अहं तव सुप्तां शक्तिं यथाकालं हव्यैः समुत्प्रज्वालिताग्निमिव बोधयिष्यामि।" लक्ष्मणस्य हितं शुभं च वचनं श्रुत्वा, राघवः प्रियसखायै स्नेहयुक्तं वाक्यं प्राह – "यद् भक्तेन, स्नेहितेन, हितैषिणा, सत्येन, शूरेण वक्तव्यम्, तत् त्वया उक्तं लक्ष्मण। इदानीं दुःखं सर्वकर्मविघातकं त्यक्तम्; त्वदीयं अव्ययम् उत्साहं कर्मणि प्रवर्तयामि। शरदृतुम् यथा त्वया उक्तं प्रतीक्षिष्ये; सुग्रीवस्य च नद्यः च प्रीणयिष्यामि। वीरः ऋणप्रतिपूर्त्या बद्धः; कृतघ्नता अप्रतिदानं च साधूनां चित्तविनाशाय भवति।" इति स्मृत्वा, लक्ष्मणः कृताञ्जलिः तानि वचनानि पूजयन् रामं प्रति स्वमनोरथं प्रदर्शयन् प्राह – "यद् यत् त्वया कामितं, तत् सर्वं शीघ्रं सिद्ध्यति, राजन्। कपिः यथोक्तं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, एतं वर्षाकालं सह मया सहनं कुरु, रिपुघाताय धृतिं धारय। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुम् रक्ष, चत्वारि मासानि मया सह सहस्व; सिंहसेवितेऽस्मिन् पर्वते वस, रिपुनाशाय यत्नं कुरु।" एवमुक्त्वा, कीशकिन्धाकाण्डे, वाल्मीकीये रामायणे अष्टाविंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, वालिनं हत्वा, सुग्रीवम् अभिषिच्य, रामः माल्यवतः पृष्ठे निवसन् लक्ष्मणं प्रति उवाच – "इदानीं कालः उपस्थितः, वर्षाकालः अद्य आगतः; पश्य, मेघैः पर्वतसन्निभैः व्याप्तं नभः।