सुमधुराणि मल्लिकाकुन्दसिन्दुवरशिरीषकदम्बार्जुनसर्जवृक्षैः शोभितं तद्गिरिसानुं रम्यं बभूव। तत्र नीतदूरं गुफायाः समीपे, हे राजकुमार, सौम्यं कमलिनीं पुष्पितैः पद्मैः भूषितां ददर्श। पूर्वदिशि जलाभिमुखं गुफा सुयोग्या, पश्चिमे तु, हे सौम्य, उन्नता छायायुक्ता च बभूव। गुफाद्वारे, हे सौमित्रे, शिलापट्टः शुभः कृष्णः दीर्घः च, विभक्ताञ्जनराशिमिव, स्थितः। पितरं प्रति, उत्तरदिशि शिखरं दृष्ट्वा राघवः उवाच—शोभनं तद् शिखरं भग्नाञ्जनराशिमिव मेघमिवोन्नतम्। दक्षिणे तु, आकाशसदृशं श्वेतं, कैलासशिखरमिव, विविधगुणैः दीप्तं शिखरं तिष्ठति। त्रिकूटगुफायाः परं प्राचीनप्रवाहिनीं नदीं, कर्दमसमृद्धां जाह्नवीमिव, अपश्यत्। सन्दलतिलकसालतमालातिमुक्तकमलसरलाशोकवृक्षैः शोभिता सा नदी बभूव। वानीरतिमिदबकुलकेतकहिन्तालतिनिशनीपवेतसवृक्षैः हारमिव निर्मिता। विविधरूपैः नदीतीरवृक्षैः भूषिता वस्त्राभरणयुक्ता नारीमिव शोभमाना। शतशः पक्षिसमूहैः कलकलमाला, प्रत्येकः पक्षिसमूहः भक्तः, चक्रवाकैः भूषिता। हंसबकसंयुक्तैः रम्यतटैः शोभिता, हसितवद्, बहुवैदूर्यरत्नैः दीप्तिमती। कुतःचित् नीलपद्मैः आवृताः, कुतःचित् रक्तपद्मैः दीप्ताः, अन्यत्र दिव्यकुमुदकुसुमैः श्वेतैः। शतशः पक्षिसमूहैः पूरिता, मयूरबकनिनादैः गुंजितमाना, सा रम्या नदी, हे सौम्य, मुनिसमूहैः सेविता। चन्दनवृक्षपङ्क्तिं रत्नमिव विभूषितां दृष्ट्वा, शिखराणि च मनसा समुत्थितानि इव एकत्र शोभन्ति। अहो, हे रिपुसूदन, किमिदं रम्यं स्थलम्! नूनं सौमित्रे, सुखेन वासं कुर्मः। अत्र नीतदूरं कीष्किन्धा अद्भुतवनं अस्ति; सुग्रीवस्य रम्यपुरी शीघ्रं तव भविष्यति, राजकुमार। सुग्रीवः पत्नीं पुनः लब्ध्वा, श्रेष्ठवानरः, राज्यं प्राप्य, मित्रैः परिवृतः, महद् सौभाग्यं लब्ध्वा हर्षितः। एवं उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह तस्मिन्गिरौ बहुगुफास्रोतःसमृद्धे वासं चकार। सुखसंपन्नः स पर्वतः, रम्यः, संसाधनसमृद्धः अपि, तत्र वसन् रामः अल्पं सुखं अलभत। तस्य प्रियतमा पत्नी स्मृत्या, विशेषतः उदितचन्द्रमसम् दृष्ट्वा, रामः शोकसमाकुलः। रात्रौ शयाने तस्मिन् निद्रा न आगच्छत्, मनः दुःखाश्रुभिः आकुलम्। लक्ष्मणः, तस्यैव दुःखं अनुभूय, शोकसम्भृतं काकुत्स्थं सांत्वनवचनैः समाश्वासयत्। ‘‘अलं वीर, तव शोकस्य; न शोकः कर्तव्यम्। शोकसमये सर्वे प्रयासाः विफलाः भवन्ति, त्वं तद् जानासि। त्वं कर्मनिष्ठः, देवभक्तः, धर्मनिष्ठः, सत्यसंधः, दृढव्रतः च, हे राघव। नूनं, अकल्पनया शत्रुघातः न साध्यः, विशेषतः तस्य राक्षसस्य। त्वं युद्धे मायावी राक्षसं वीर्येण हन्तुम् समर्थः। शोकं त्यज, संकल्पं दृढय; ततः त्वं तं राक्षसं कुलसहितं विनाशयितुम् सक्षमः। हे काकुत्स्थ, त्वं समुद्रवनगिरिसहितां अपि पृथिवीं उलटयितुम् समर्थः—किम् तु रावणस्य। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः आगतः। ततः त्वं रावणं राज्यसहितं अनुचरैः सह हन्तुम् शक्नोषि। तव सुप्तं वीर्यं जाग्रयिष्यामि, यथा भस्मनाच्छन्नं अग्निं यथाकाले दीप्ये।’’ लक्ष्मणस्य हितमङ्गलवचनं श्रुत्वा, राघवः प्रियसखायै स्निग्धं वचनम् उवाच। ‘‘यद् भक्तः, स्निग्धः, हितवादी, सत्यवीर्ययुक्तः वक्तव्यम्, तत् त्वया लक्ष्मण, उक्तम्। एषः शोकः, यः सर्वकार्यविघ्नकारी, त्यक्तः; तव अप्रशामितं वीर्यं कर्मणि प्रेरयामि। त्वया यथा उक्तं, शरदृतुम् प्रतीक्ष्य, सुग्रीवस्य च नदीनां च अनुग्रहम् याचिष्ये। साधुजनानां कृतज्ञता अनिवार्या; अकृतज्ञता च कृतस्य प्रतिकृतिः न कुर्वन् मनः नाशयति।’’ एवं लक्ष्मणः, तद् विचार्य, अञ्जलिं कृत्वा, तानि वचनानि सन्मान्य, स्वं शुभसंकल्पं रामाय प्रकटयामास। ‘‘यद् इच्छसि सर्वं शीघ्रं साध्यते, हे राजन्; वानरः यथा उक्तं तव करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षं सह मया सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहाय दृढः भव। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुम् रक्ष, चत्वारि मासानि मया सह सहनं कुरु; सिंहसेविते अस्मिन्गिरौ वस, शत्रुनाशाय यत्नं कुरु।’’ एवमेकविंशतिः सप्तविंशतिः च अध्यायः समाप्तः; तस्माद् शृणु अष्टाविंशतितमं अध्यायम्। वाल्मीकि-रामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे, अष्टाविंशतितमः अध्यायः। ततः वालिं हत्वा, सुग्रीवं अभिषिच्य, रामः माल्यवत्सानौ वसन्, लक्ष्मणं प्रति वचनम् उवाच।