सर्वत्र विविधैः पादपगुच्छैः शोभितं तं प्रदेशं, मनोहरैः बहुवर्णलताभिः परिष्कृतं, नानाविहगसमूहैः पूर्णं, सुशोभनमयूरनिनादैः कूजन्तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः रामं प्रति कथयति स्म। तत्र पुष्पितैः जास्मिन्कुन्दसिन्दुवारशिरीषकदम्बार्जुनसर्जवृक्षैः भूषितं वनं दृश्यते स्म। अस्याश्च गुहा समीपे रम्यः पद्मसरोऽपि नातिदूरे अस्ति, यत्र प्रसन्नानि पद्मानि विकसन्ति, इति सौमित्रिः रामाय निवेदयामास। पूर्वदिशि सलिलाभिमुखा गुहा सम्यक् उपयुक्ता, पश्चिमे तु उन्नता छायायुक्ता च दृश्यते। गुहाद्वारे, हे सौमित्रे, श्यामः दीर्घः च शिलाखण्डः, शुभ्रः सम्यक् समीकृतः, विभक्ताञ्जनराशिमिव, तिष्ठति। पश्य पितरं, उत्तरे शिखरं पर्वतस्य, श्यामविभिन्नाञ्जनसंकाशं, मेघराशिमिवोन्नतम्। दक्षिणे तु श्वेतं शिखरं व्योम्नः समं, कैलासशिखरप्रख्यं, विविधानां रत्नानां दीप्त्या शोभमानम्। गुहान्तरात् त्रिकूटपर्वतस्य पार्श्वे प्राचीनप्रवाहिनी नदी दृश्यते, पंकिलसलिला, जाह्नवीमिव। तस्या वने चन्दनतिलकसालतमालातिमुक्तकपद्मसरलाशोकवृक्षैः शोभितं, वानिरतिमिदबकुलकेतकहिंतालतिनिशनीपवेतसवृक्षैः मालावद् भूषितम्। नानारूपैः तटवृक्षैः परिधानालंकारैः स्त्रीवद् भूषितं, शतशो विहगसमूहैः शब्द्यमानं, चक्रवाकैः शोभितं च। मद्गहंसक्रौञ्चसेवितानि रम्याणि बालुकाकुलानि तटानि, रत्नसम्पद्वती नदी हासवदिव दीप्तिम् आवहन्ति। केषुचित् स्थलेषु नीलोत्पलैः आच्छादितं, अन्यत्र रक्तपद्मैः प्रकाशमानं, क्वचित् शुभ्रदैविककुमुदकिसलयैः शोभितं दृश्यते। शतशो विहगैः प्लाव्यमानं, मयूरक्रौञ्चनिनादैः प्रतिध्वनितं, मुनिसंघसेवितं रमणीयं ताम् नदीं सौम्यः दर्शयति। चन्दनवृक्षपङ्क्तिं, सम्यगवस्थितामिव, मनसैवोत्थितानिव शिखराणि अपि पश्यसि। अहो, एषः प्रदेशः कियत् रमणीयः, अरिनिषूदन! अवश्यम् अस्मिन्नेव वयं सुखेन वत्स्यामः, सौमित्रे। अत्रैव समीपे किष्किन्धा, अद्भुतं वनं, शीघ्रं सुग्रीवस्य पुरी रम्या तव भविष्यति, राजन्। पत्नीं पुनः प्राप्तः हनुमत्प्रधानः सः वानरः, राज्यं सम्प्राप्य, मित्रैः परिवृतः, महान् भाग्यलाभेन हृष्टः। एवं कथयित्वा राघवः लक्ष्मणेन सह तत्रैव पर्वते बहुगुहास्रोतसि निवसन् स्थितवान्। स पर्वतः सुखदः स्यान्न, सर्वोपकरणसम्पन्नः, तथापि तत्र वसन् रामः अल्पं सुखं प्राप्नोति स्म। यतः, स्वजीवितात् अपि प्रियां पत्नीं स्मरन्, विशेषतः उदिते चन्द्रे दृष्टे, दुःखेन मनसा शयानेन रात्रौ निद्रा न प्राप्ता। अश्रुपूर्णेन मनसा, दुःखेन अभिभूतः रामः शोकमग्नः। लक्ष्मणः अपि तं शोकं सहमानः, शोकार्तं काकुत्स्थमुपशमयन्, सान्त्वनं वाक्यम् अब्रवीत्। "अलम्, वीर, दुःखेन; न त्वं शोचितुम् अर्हसि। दुःखार्तस्य सर्वे प्रयासा विफलाः भवन्ति, यथा त्वया ज्ञायते। त्वं च कर्मनिष्ठः, देवभक्तः, सत्यनिष्ठः, धर्मात्मा, दृढनिश्चयश्च, राघव। निश्चयविहीनः शत्रुं न जयेत्, विशेषतः तं राक्षसं; त्वं तं मायाविनं रणेषु वीर्येण हन्तुम् अर्हसि।" "शोकं जहि, निश्चयं कुरु; ततः तं राक्षसं सपरिवारं हन्तुम् अर्हसि। काकुत्स्थ, त्वं पृथिवीं सागरोपेतां, वनगिरिसहितां, अपि उल्बणयितुम् समर्थः; किं पुनः तं रावणम्? शरदृतुम् प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः सम्प्राप्तः। ततः त्वं रावणं सामन्तं सपरिवारं च हन्तुम् अर्हसि।" "अहं तव सुप्तं वीर्यम्, यथा अग्निम् भस्मनाच्छन्नं स्वयम् हविषा प्रदीप्तं समये समुद्धरेयम्।" इति। लक्ष्मणस्य हितवचनानि श्रुत्वा, राघवः प्रियसखं स्नेहपूरितं वाक्यम् उवाच। "यत् भक्तेन स्नेहयुक्तेन हितैषिणा सत्यम् अन्वितेन शूरमना वक्तव्यम्, तत् त्वया उक्तम्, लक्ष्मण। एषः शोकः, यः सर्वकार्यविघातकः, त्यक्तः; तव अप्रशाम्यं तेजोऽहम् उत्साहयामि।" "शरदृतुम् प्रतीक्षे, यथा त्वया उक्तम्, सुग्रीवस्य च नदीनां च प्रसादं याचिष्ये। वीरः ऋणं प्रति बद्धः; कृतघ्नता अकार्यकृत्यं च साधूनां मनः नाशयतः।" इति। लक्ष्मणः तद्वचनं मनसा चिन्तयन्, कृताञ्जलिः सम्मान्य, स्वं शुभसंकल्पं रामाय निवेदयामास—"यत् त्वं इच्छसि, तत् सर्वं शीघ्रं सम्पद्यते, राजन्; वानरः यथा उक्तं तथा करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षमिमं सह मया सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहे धृतिम् आलम्ब्य अस्मिन्सिंहसेविते पर्वते वस।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशतितमे सर्गे एषा कथा प्रवहति।