सुग्रीवे अभिषिक्ते तु, वानराः सर्वे गुहां प्रविश्य, रामः सौमित्रिणा सह प्रस्रवणगिरिं प्रति जगाम। स सागरनिन्नादैः व्याघ्रमृगस्वनैः पूर्णः, सिंहानां भीमनर्दनैः परिवृतः, विविधैः गुल्मलताभिः छन्नः, बहुवृक्षसमाकीर्णश्च स पर्वतः। तत्र भल्लूकाः, पृष्ठलाङ्गूलयुक्ता वानराः, मर्कटाः च विचरन्ति; स पर्वतः मेघसमूहसन्निभः, नित्यं शुद्धः पुण्यश्च। तस्य गिरिस्य शिखरे महतीं विशालां गुहां रामः सौमित्रिणा सहावसत्। सुग्रीवेण सह कृतसंविदः, पापरहितः राघवः समये सन्दिग्धं वचनं प्राह। ‘‘भ्रातः लक्ष्मण, श्रीवर्धन, एषा गुहा रम्या, विशालाऽपि सुप्रवातश्च। अत्र, सौमित्रे रिपुसूदन, वयम् वर्षाकालं वत्स्यामः; एष शैलशिखरो रमणीयोऽस्ति, राजन्प्रशस्तश्च। श्वेतकृष्णताम्रशिलाभिः विभूषितः, नानारत्नसमाकीर्णः, नदीनदीभिः शफरैश्च सह। नानावृक्षगुच्छैः, रम्यलतावितानैः, नानाविहङ्गकुलैः, मयूररवशोभितश्च। जाजीकुण्डसिन्दुवरशिरीषकदम्बार्जुनसर्जवृक्षैः विकसद्भिः शोभितः। अत्रैव रमणीयं पद्मिनीसरः, विकसत्पद्मशोभितं, अस्माकं गुहानिकटं भविष्यति, राजन्। पूर्वदिशि जलाभिमुखा गुहा सम्यगुपयुक्ता, पश्चिमे तु, सौम्य, उन्नता छायायुक्ता च। गुहाद्वारे, सौमित्रे, शिला समता, शुभा, कृष्णा दीर्घा च, विभक्ताञ्जनराशिसन्निभा। पश्य पितर्, उत्तरतोऽस्य शिखरं शोभनं, भग्नाञ्जनराशिसदृशं, मेघसङ्घातमिवोत्थितम्। दक्षिणतः तु श्वेतं नभस्सदृशं, कैलासशिखरं यथा, नानारत्नमयं दीप्तिमान्। त्रिकूटगुहान्तराले प्राचीनप्रवाहिनी नदी दृष्टव्या, पङ्किलापूर्णा, जाह्नवीमिव। चन्दनतिलकसालतमालतिमुक्तपद्मसरलाशोकवृक्षैः शोभिता। वानीरतिमिदबकुलकेतकहिंतालतिनिशनीपवेतसैः मालावद्भिः संयुक्ता। विविधतीरवृक्षवितानैः भूषिता, स्त्रीविभूषणैः भूषितेव। शतशो विहङ्गकुलैः कूजन्ति, युगपद् विहरन्ति, चक्रवाकैः शोभिता। रम्यवालुकातटेषु हंसबकसङ्घैः समाकीर्णा, हसितेव प्रभास्वरा, नानारत्नसमृद्धा। क्वचित् नीलोत्पलच्छन्ना, क्वचित् रक्तोत्पलदीपिता, अन्यत्र श्वेतकुमुदपुप्पैः शोभिता। शतशो विहङ्गसमूहैः परिपूर्णा, मयूरबकस्वनैः नादिता, एषा रम्या नदी, सौम्य, मुनिसमूहनिषेविता। पश्य चन्दनवृक्षपङ्क्तिं, सम्यगुपन्यस्तामिव शोभाम्, शिखराणि चैकत्र, मनसा समुत्थितानिव। अहो, कियत् रमणीयमिदं स्थानं, रिपुसूदन! नूनं, सौमित्रे, सुखेन वत्स्यामः। नासन्ने किष्किन्धा, अद्भुतवनं; सुग्रीवस्य रम्या पुरी त्वदधीनं शीघ्रं भविष्यति, राजन्। भार्यां पुनः प्राप्य, वानरश्रेष्ठः, राज्यं लब्ध्वा, मित्रैः परिवृतः, सुग्रीवः नूनं महद् भाग्यं प्राप्य मुदितः। एवं उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, तस्मिन् बहुगुहास्रोतसि पर्वते न्यवसत्। स च गिरिः सुखोपपन्नः सन् अपि, रामस्य मनः न सन्तोषं प्राप। प्राणाधिकां भार्यां स्मरन्, विशेषतः उदितचन्द्रमण्डले दृष्टे, स दुःखितः। शयाने रात्रौ तस्य निद्रा न सञ्जाता, शोकार्तस्याश्रुपूरितचित्तस्य। लक्ष्मणः अपि तेनैव दुःखेन पीडितः, सान्त्वनवचनानि शोकाकुलं काकुत्स्थं प्रति बभाषे। ‘‘अलम्, वीर, दुःखेन; न त्वं शोचितुमर्हसि। ह्यन्ये सर्वकर्माणि शोकेन विफलानि भवन्ति, यथा त्वं जानासि। लोके कर्मनिष्ठः त्वं, देवेषु भक्तः, सत्यधृतिः धर्मनिष्ठश्च, राघव। न हि धृत्या विना शत्रुं जेतुं शक्यते, विशेषतः तं राक्षसं; त्वं च कपटिनं रणेषु वीर्येण हन्तुं समर्थः। शोकराशिं त्यक्त्वा, धृतिं समालम्ब्य, तं राक्षसं सपरिवारं हन्तुं क्षमः। काकुत्स्थ, त्वं पृथिवीं सागरोदधिं वनगिरिसहितां अपि उल्मुकयितुं समर्थः, किं पुनः तं रावणम्? शरदृतुम् प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः सम्प्राप्तः; ततो रावणं राज्यसहितं च अनुजानं हन्तासि। अहं तव सुप्तं वीर्यं समुत्कर्षयिष्यामि, यथा समिद्धेऽग्नौ सम्यगाहुतिः काष्ठैः दीप्त्यते।’’ इति। लक्ष्मणस्य हितमङ्गलवचनानि श्रुत्वा, राघवः प्रियतमं मित्रं प्रति स्नेहपूर्णानि वचनानि प्राह।