सुग्रीवे महात्मनि वानराणां नायके स्वपत्नीं रुमां पुनः प्राप्त्य देवराज इव राज्यं प्राप्य, तेन महदभिषेककर्म रामाय निवेदितम्। ततो वानराः गुफां प्रविश्य, सुग्रीवे अभिषिक्ते सति, रामः सौमित्रिणा सह प्रस्रवणं पर्वतम् उपागच्छत्। स पर्वतः सिंहनिनादैः संकुलः, व्याघ्रमृगस्वनैः पूर्णः, विविधलतानिकरैः छन्नः, बहुवृक्षसमाकीर्णश्च आसीत्। तत्र भल्लूकाः, लंबपुच्छवानराः, मार्जाराश्च वसन्ति स्म; स पर्वतः मेघसमूहसन्निभः, नित्यं शुद्धः शुभश्च आसीत्। तस्य पर्वतस्य शिखरे रामः सौमित्रिणा सह विशालायां गुहायां निवसन्, सुग्रीवेण सह कृतसंविदः, धर्मात्मा रघुनन्दनः समये सन्दर्भयुक्तं वाक्यं ब्रुवन् इत्याह— "भ्रातः लक्ष्मण, श्रीवर्धन, एषा गुहा रम्या, विशालाऽपि, सुसंवहिता च। अत्र, सौमित्रे, शत्रुनिघ्न, वयम् वर्षाकालमवसिष्यामः; एषः सुन्दरः पर्वतशिखरः उत्तमः, राजन्। श्वेतकृष्णताम्रशिलाभिः विभूषितः, नानारत्नसम्पन्नः, नद्यः प्लवङ्गैः चेकितानः, मण्डूकैः सहितः। नानावृक्षगुल्मसमूहैः अलङ्कृतः, शोभनवर्णलताभिः आवृतः, नानाविहङ्गसमूहैः कूजन्तः, मयूरकूजितनादितः। मालतीकुन्दसिन्दुवारेणुशिरीषकदम्बार्जुनसर्जवृक्षैः सुशोभितः। एषः मनोज्ञः पद्मसरः, विकसितपद्मैः शोभितः, अस्माकं गुहायाः समीपे भविष्यति, राजन्। पूर्वदिशि सलिलाभिमुखी गुहा योग्यैव, पश्चिमे तु समुन्नता, सुरक्षितापि, सुमृदुर्भवति। गुहाद्वारे सौमित्रे, श्यामः दीर्घः शुभः शिलाखण्डः अस्ति, यः विभक्ताञ्जनचयसमः दृश्यते। पश्य पितः, उत्तरे पर्वतशिखरं मनोहरं, भग्नाञ्जनचयसमं, मेघपटलसन्निभमुत्थितम्। दक्षिणे तु श्वेतः व्योम्नः सदृशः, कैलासशिखराभः, नानारत्नैः प्रभासमानः। त्रिकूटे गुहान्तरालात्, पुरातनप्रवाहिनी नदी, पङ्कसमृद्धा, जाह्नवीसमासन्ना दृश्यते। चन्दनतिलकसालतमालातिमुक्तपद्मसरलाशोकवृक्षैः शोभिता। वानीरतिमिदबकुलकेतकहिंतालतिनिशनीपवेतसैः मालिकाभिः विभूषिता। तटवृक्षविविधरूपैः दीप्तिमन्ती, स्त्रीविभूषणैः भूषितेव शोभते। शतशः विहङ्गसमूहैः कूजन्त्या, चक्रवाकैः शोभिता। हंसबकसंचरितसुवर्णवालुकातटे, हासवती, नानारत्नसमृद्धा। क्वचित् नीलोत्पलैः, क्वचित् रक्तपद्मैः, अन्यत्र श्वेतकुमुदपुष्पैः दीप्तिमती। शतशः विहङ्गैः आकुला, मयूरबककूजितनादिता, एषा रम्या नदी, साधो, मुनिसमूहैः सेविता। पश्य चन्दनतरुश्रेणीं, सम्यग्विन्यस्तामिव, शिखराणि च मनसा समुत्थितानि इव दृश्यन्ते। अहो, रम्यं खलु एतत् स्थानं, शत्रुनाशन! नूनं सौमित्रे, सुखेन वत्स्यामः। अत्रैव समीपे किष्किन्धा अद्भुतवनं, सुग्रीवस्य रम्या पुरी त्वदीया भविष्यति, राजन्। एवं सुग्रीवः स्वां भार्यां पुनः प्राप्त्वा, राज्यं प्राप्य, सुहृद्भिः परिवृतः, महद्भाग्यं लब्ध्वा प्रमोदते। एवमुक्त्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, तस्मिन् गुहायुक्ते सलिलसमृद्धे पर्वते वासमकरोत्। तत्रापि रम्ये समृद्धे पर्वते वसन् अपि, रामः अल्पं हि सुखं प्राप्नोति स्म। विशेषतः प्रियतमा जीवितादपि अतिप्रियां पत्नीं स्मरन्, उदितचन्द्रमण्डलं दृष्ट्वा, रामस्य शोकः प्रवर्धते स्म। निशासु शयाने, दुःखशोकपरिप्लुतचित्ते, निद्रा तं नोपजगाम। लक्ष्मणः अपि तेनैव दुःखेन समन्वितः, शोकान्वितं काकुत्स्थं सान्त्वनवचनैः उपचकार। सः इत्याह— "अलम्, वीर, शोकस्य; न त्वं शोकं कर्तुमर्हसि। ह्यात्मनः शोककाले सर्वे प्रयासा विफलन्ति, यथा त्वया ज्ञायत। त्वं कर्मनिष्ठो लोके, देवेषु च समाहितः, सत्यधृतिः धर्मनिष्ठश्च, राघव। न हि धृत्या विना रिपुं जेतुम् शक्यते, विशेषतः तं राक्षसं; त्वं तं मायाविनं रणाङ्गणे शौर्येण हन्तुं समर्थः। शोकं उत्सृज्य धृतिं संप्रबृंहय; ततः त्वं तं राक्षसं सपरिवारं संहर्तुम् अर्हसि। काकुत्स्थ, त्वं पृथिवीं सागरवनगिरिसंयुक्तां अपि उत्पाटयितुं समर्थः; किमुत तं रावणम्? वर्षाकालः प्राप्तः, शरदृतुम् प्रतीक्षस्व; ततः त्वं रावणं ससैन्यं सपरिजनं च हन्तासि।" एवं सौमित्रिणा सान्त्वितः रामः, दुःखेनापि पर्वते रम्ये वसन्, शोकं निगृह्य धैर्यं समालम्ब्य, प्रियतमा सीतां पुनरपि प्राप्तुं चेष्टते स्म।