वनानि पर्वतानि च सर्वत्र रुदन्तीव प्रतीतानी, पर्वतस्रोतसां तीरेषु जलावृतगुह्येषु च स्थलेषु, शोकवेगेन व्याप्तानि आसन्। तत्र वानराः बहवः, काननवासिनः, शोकसंविग्नचित्ताः, वालिनः अन्त्यकर्मार्थं चितिं निर्मितवन्तः। ततः वानरश्रेष्ठैः सहसा पलङ्किका भूमौ स्थापिता। सर्वे ते दुःखमोहिताः, सहसा तस्मात् पलङ्किकात् अपसृत्य तस्थुः। तदा तारा स्वपतिं पलङ्किकायाम् उपविष्टं दृष्ट्वा, गाढदुःखेन व्याकुला, तस्य शिरः स्वाङ्के स्थाप्य, विलपन्ती इदम् अब्रवीत्— “वानरराज महाबाहो, प्रिय रक्षिन्! मम प्राणनाथ, प्रियतमे, मां पश्य! दुःखार्तां मां किमर्थं न पश्यसि? प्राणैः विवर्जितोऽपि तव मुखमिह प्रभायमानं दृश्यते, यथा जीवतः तथा वर्णः नापसृतः। रामरूपधारी काल एव त्वां नयति, येन वयं सर्वाः वानरीः एकबाणेन युद्धे विधवाः कृताः। एते तव वानर्यः, राजन्, पन्थानमनुसृत्य श्रान्तपदा आगतान्—तान् न पश्यसि? एता मुखचन्द्रिकाः तव प्रियतमा दाराः, किमर्थं त्वं तान् न पश्यसि? सुग्रीवं च, वानराधिप, न पश्यसि? एते तव मन्त्रिणः तारादयः, एते च नगरनिवासिनः सर्वे समागताः, शोकसंतप्ताः। हे रिपुसूदन, पूर्ववत् मन्त्रिणः विसर्जय; ततः सर्वे वयम् आकाङ्क्षया सह वनेषु क्रीडामः।” एवं पतिस्नेहेन परितापिता तारा विलपन्ती, ताः वानर्यः अपि दुःखार्ताः, तां समाश्वासयितुम् उद्यताः। ततः अङ्गदः, सुग्रीवेण सह, पितुः शोकात् रुदन्, तम् अग्निचितायाम् स्थापयामास, दुःखवेगेन संविग्नः। ततः विधिवत् अग्निं दत्त्वा, पितरं प्रदक्षिणं कृत्वा, दीर्घायात्रायाम् प्रवृत्ते पितरि, सः दुःखार्तः सन् अपसृत्य तस्थौ। एवं वालिनः अन्त्यकर्म विधिवत् कृत्वा, वानरश्रेष्ठाः पुण्यतोयायाः नदीं गताः, तत्र शुद्धोदकेन वालिनः तर्पणं कृतवन्तः। सर्वे तत्र अङ्गदं पुरस्तात् स्थापयित्वा, सुग्रीव-ताराभ्यां सह, वालिनः तर्पणं कृतवन्तः। तदा रामः अपि, सुग्रीवस्य दुःखेन सह दुःखितः, महाबलः सन्, मृतस्य अन्त्यकर्म अकरोत्। ततः वानरः, वालिनः महाबलिनः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतस्य रामेण हतान्, अग्निं प्रज्वाल्य, लक्ष्मणसहितः रामम् उपगच्छत्। एवम् वाल्मीकिमहर्षेः श्रीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, षड्विंशः सर्गः पठ्यताम्। ततः वानरमन्त्रिणः, शोकसंतप्तं, क्लिन्नवस्त्रं सुग्रीवं परिवृत्य, तस्य समीपम् आगच्छन्। ततः सर्वे, महाबाहुं निष्पापकर्माणं रामं समाश्रित्य, ब्रह्माणमिव मुनयः, अञ्जलिपुटैः तस्थुः। तत्र हनुमान्, वातात्मजः, नवभास्करसमप्रभः, कनकपर्वतसन्निभः, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनम् उवाच— “काकुत्स्थान्वयज, तव प्रसादात् अहम् वानराणां पितृपैतामहं महद्राज्यं प्राप्तवान्, दुष्प्राप्यं महात्मनाम् अपि। तव अनुमत्यैव, भगवन्, इदं राज्यं लब्धम्; इदानीं शुभां पुरीं प्रविश्य—सः स्वमित्रमण्डलेन सह सर्वाणि कार्याणि विधास्यति; विधिवत् स्नातः, विविधगन्धद्रव्यैः अभिषिक्तः। सः विशेषतः पुष्पमाल्याभरणैः त्वां पूजयिष्यति; त्वं चेमां रम्यां पर्वतगुहां आगन्तुम् अर्हसि। स्वामित्वं स्थापय, वानरान् प्रमोदय” इति हनुमता उक्तः, राघवः शत्रुसैन्यविनाशकः, प्राज्ञः सुमधुरवाग् हनूमन्तम् प्रत्युवाच— “चतुर्दशवर्षाणि, सौम्य, ग्रामं वा नगरं वा न प्रविशेयम्; पितुः शासनं पालयन् अहम्। सुग्रीवः वानरश्रेष्ठः शोभनां गुहां यथायोग्यं प्रविशतु। सः वीरः यथाविधि प्रविश्य शीघ्रं राज्याभिषिक्तो भवतु” इति हनूमन्तम् उक्त्वा, रामः सुग्रीवम् अपि अभाषत— “आचारज्ञ, सदाचारसम्पन्न, शौर्यविक्रमसमन्वित—एष अङ्गदः वीरः युवराजे प्रतिष्ठाप्यताम्। ज्येष्ठस्य ज्येष्ठपुत्रः, समविक्रमः, अङ्गदः युवराज्यस्य योग्यः। इदानीं वर्षकाले प्रथममासः श्रावणः आगतः, जलानि आगतानि; चत्वारः मासाः वर्षाकालः आरब्धः, सौम्य। न कार्यकालः अयं; शुभां पुरीं प्रविश। अहं लक्ष्मणेन सह अस्मिन्नेव पर्वते स्थास्यामि, सौम्य। एष रम्या विशालापर्वतगुहा, सुखवातसमीरिता, बहुजलसमृद्धा, पद्मोत्पलयुता, सौम्य। यदा कार्तिकः आगमिष्यति, तदा रावणवधाय, अयं नः संकल्पः, सौम्य; त्वं स्वगृहं प्रविश। स्वराज्येऽभिषिक्तः स्वमित्राणि प्रमोदय।” इति रामानुज्ञया, सुग्रीवः वानरश्रेष्ठः, वालिना पूर्वं अधिष्ठितां रम्यां किष्किन्धां पुरीं प्रविवेश। तं प्रविशन्तं स्वामिनं सहस्रशः वानराः अनुजग्मुः। सर्वे वानरप्रमुखाः तं सर्वतः परिवृत्य, वानरेन्द्रं दृष्ट्वा, शिरांसि नमयित्वा, भूमौ सन्निपत्य, एकचित्ताः तस्थुः। सुग्रीवः, पराक्रमसम्पन्नः, सर्वान् प्रमुखान् संबोधितुम् आरब्धवान्, तान् उत्थापयामास च।