तदा तादृशं शिबिकावाहनं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"शीघ्रं वालिनं नय; तस्य यथाविधि क्रियाः क्रियन्ताम्।" ततः सुग्रीवः अंगदेन सह, रुदन्, वालिनं उत्थाप्य शिबिकायाम् उपवेश्य, विविधैः भूषणैः माल्यैः वस्त्रैः च तं समलंकृत्य, मृतं वालिनं सम्यक् समारोपयत्। ततो वानराधिपः सुग्रीवः आज्ञापयत्—"इयं महात्मनः संस्कारक्रिया सम्यक् क्रियताम्।" वानराः पुरतः गच्छन्तु, विविधरत्नानि विसृजन्तु, शिबिका च पृष्ठतः यायात्। भूमौ राज्ञां विशेषतेजः दृश्यते; अतः वानरैः तत्र स्वस्वामिनः यथार्हं सम्मानः क्रियताम्। ते शीघ्रं वालिनः संस्कारं चक्रुः; तदा तारा अन्याश्च अंगदं आलिङ्ग्य, त्वरितं तद्वद् अकुर्वन्। सर्वे वानराः स्वबान्धववियोगेन शोकाकुलाः, रुदन्तः निर्जग्मुः; तदा सर्वाः वानरीणां स्त्रियः, पतिसंयुक्ताः, अन्वयुः। तारा-प्रधानाः सर्वाः वानरीः, पतिवियुक्ताः, "वीर! वीर!" इति विलपन्त्यः, प्रियं पतिं स्मरन्त्यः, अन्वयुः। ते पतिं अनुगम्य, शोकपूर्णस्वरेण रुदन्त्यः, वनं प्रतिनादयन्त्यः, गच्छन्त्यः। वनानि गिरयश्च सर्वत्र रुदन्ति इव अभवन्; पर्वतस्रोतसां तटेषु, जलच्छन्नेषु गुहासु च, शोकनिनादः अभवत्। तत्र बहवः वानराः, वनवासिनः, चितां निर्माय, तदा प्रवरवानराः शिबिकां स्कन्धेभ्यः अपास्य, सर्वे शोकसंतप्ताः, पृथक् स्थित्वा, तारा पतिं शिबिकायाम् उपविष्टं दृष्ट्वा, अतिशोकाकुला, तस्य शिरः स्वस्योपरि निधाय, "महावानरराज! प्रिय संरक्षक!" इति विललाप। सा पुनः—"प्रियतम! महाबाहो! मां पश्य! दुःखेन पीडितां मां किमर्थं न पश्यसि?" इति शोकातिरेकात् विलपन्ती, "अपि तव प्राणगतेऽपि, तव मुखमिह दीप्तिमन्तम्, वर्णो नापि क्षीणः, यथा जीवतः तथा दृश्यते।" इति उक्त्वा, "कालः रामरूपेण त्वां नयति, येन वयं सर्वाः युद्धे एकशरेण विधवाः कृताः।" इति विलपन्ती, "इमे तव वानर्यः, राजन्, पथ्यनुवर्तिन्यः, श्रान्तपादाः, त्वया न पश्यन्त्यः?" इति च। "नूनं एता मुखचन्द्राः तव प्रियाः दाराः; सुग्रीवं च, वानराधिप, किमर्थं न पश्यसि?" इति शोकमकरोत्। "एते तव मन्त्रिणः तारादयः, राजन्, एते नगरीजनाः, सर्वे संप्राप्ताः, शोकदुःखिताः।" इति विलपन्ती, "पूर्ववत् एतान् मन्त्रिणः विसर्जय; ततः वयं सर्वे कामार्ता वनानि रमेमहि।" इत्येवं पतिस्नेहसंयुक्ता तारा विललाप, तदा वानरीणः शोकपीडिताः तामुत्थापयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः। अथ अंगदः सुग्रीवेण सह, पितृशोकविह्वलः, पितरं चितायाम् उपवेश्य, अतीव दुःखितः अभवत्। संस्कारकर्मणि अग्निं प्रदाय, पितरं प्रदक्षिणीकृत्य, दीर्घायात्रायाम् अनुगच्छन्, कृतकृत्यः अभवत्। ततः विधिवत् वालिनः संस्कारं कृत्वा, प्रवरवानराः पुण्यसलिले पुण्ये नदीतीरे जलाञ्जलिं दातुं जग्मुः। तत्र सर्वे, अंगदं पुरतः कृत्वा, सुग्रीवः तारा च सह, वालिनः जलाञ्जलिं चक्रुः। तदा रामः, सुग्रीवस्य दुःखेन सहानुभूतिं कुर्वन्, स्वयमपि दुःखितः, मृतस्य तस्य कर्माणि चकार। ततः वानरः, दीप्ततेजसं वालिनं, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतश्रीरामेण हतं, संस्कृत्य, लक्ष्मणेन सह रामं उपससार। एवमुक्ते, वाल्मीकिमुनेः श्रीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, षड्विंशः सर्गः श्राव्यः। तदा वानरमन्त्रिणः, शोकसंतप्तं, वस्त्रैः सिक्तं सुग्रीवं परिवृत्य, समीपमुपययुः। ततो बलवान् रामं, निष्पापकर्माणं, सर्वे उपगम्य, कृताञ्जलयः, ब्रह्माणं मुनय इव स्थिताः। तत्र हनूमान्, पवनपुत्रः, नवार्कसमप्रभमुखः, हेमशैलसदृशवपुः, कृताञ्जलिः, वाक्यमुवाच—"काकुत्स्थ, तव प्रसादात् अहं वानराणां प्राचीनं राज्यं, दुष्प्राप्यं महात्मनां, प्राप्तवान्। तव अनुमत्यैष राज्यं प्राप्तम्; अधुना शुभां पुरीम् प्रविश्य—" इति। "सः स्वमित्रैः सह सर्वकार्याणि व्यवस्थास्यति; स स्नातः, विविधगन्धद्रव्यैः अभिषिक्तः। स विशेषतः त्वां माल्यरत्नैः पूजयिष्यति; त्वं अस्मिन रम्ये गह्वरे आगन्तुम् अर्हसि। स्वामित्वं स्थापयित्वा वानरान् प्रमोदय; " इति हनूमता उक्तः, राघवः शत्रुसूदनः, प्राज्ञः, मधुरभाषी, हनूमन्तं प्रत्युवाच—"चतुर्दश वर्षाणि, सौम्य, ग्रामं वा नगरं वा, न प्रविशेयम्। पितुः शासनं पालयन्, हनूमन्, अहम्; सुग्रीवः वानरश्रेष्ठः, यथार्हं, रम्ये गह्वरे प्रविश्य, राज्याभिषेकं कुर्यात्।" इति हनूमन्तं उक्त्वा, रामः सुग्रीवम् अपि सम्बोधितवान्।