सुमहद् पुष्पराशिभिः कमलमालाभिश्च छन्नं, नवसूर्यसङ्काशैः दीप्तिभिरावृतं तं दिव्यं शिबिकामण्डपं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"शीघ्रं वालिनं शायय; यथाविधि तस्य क्रियाः क्रियताम्।" ततो सुग्रीवः अंगदेन सह रुदन् वालिनं उत्क्षिप्य शिबिकायाम् अध्यास्तापयत्। मृतं वालिनं तत्र स्थाप्य, विविधाभरणैः पुष्पमालाभिः वस्त्रैश्च समलङ्कुर्वन् तं पूजयामासुः। अनन्तरं वानरराजः सुग्रीवः सम्यक् क्रियायाः आज्ञां ददौ—"सर्वे वानराः पुरतः गच्छन्तु, नानाविधानि रत्नानि छित्वा, शिबिका पृष्ठतः यायात्। पृथिव्यां राज्ञां विशेषतेजः दृश्यते; अत्रापि प्रभुं स्वमिव पूजयन्तु वानराः।" ततः शीघ्रं वालिनः क्रियाः कृताः। तदा तारा अन्याश्च अंगदं आलिङ्ग्य, दुःखार्ता अश्रूण्यवर्तयन्। सर्वे वानराः स्वबान्धववियोगेन विलपन्तः निर्गच्छन्; वानर्यश्च, पतिस्नेहसमन्विताः, ताः अनुगच्छन्। तारा प्रमुख्याः सर्वा वानर्यः, बान्धववियोगकातराः, "अयि वीर! अयि वीर!" इति प्रियतमे विलपन्त्यः। पतिं अनुगम्य, शोकार्तस्वरेण रुदन्त्यः, तासां क्रन्दनध्वनिः वनं व्याप्य प्रतिश्रूयते स्म। वनानि पर्वतानि च सर्वत्र रुदन्तिवद् अभवन्; पर्वतनदीतीरेषु, जलाच्छन्नेषु रहःस्थलेषु च। तत्र बहवः वनचराः वानराः चितां निर्माय, अग्र्यवानराः शिबिकां स्कन्धात् अवतारयन्। सर्वे दुःखेन पीडिताः तत्र तिष्ठन्तः, तदा तारा पतिं शिबिकायाम् उपविष्टं दृष्ट्वा, अतिदुःखिता, शिरसि स्वं पतिं स्थाप्य विललाप—"वानरराज महाबाहो, प्रियसखा, पश्य माम्! किं मां शोकार्तां न पश्यसि?" "अद्यापि प्राणत्यागेऽपि तव मुखमिह दीप्तिमानिव दृश्यते, न च वर्णः क्षीणः, यथा जीवन्मानुषे। रामरूपधारी कालः त्वां नयति, येन वयं सर्वाः एकबाणेन युद्धे विधवाः कृताः। अत्र ते वानर्यः पथि श्रान्तपदाः आगताः, न पश्यसि किम्? इमे चन्द्रमुख्यः तव प्रियाः; किं नु अद्य सुग्रीवं अपि पश्यसि, वानरपतये?" "इमे तव मन्त्रिणः तारा प्रमुख्याः, नगरनिवासिनश्च, सर्वे दुःखिता उपविष्टाः। पूर्ववत्, एतान् मन्त्रिणः विसर्जय; ततः वयं सर्वे तवाकाङ्क्षया पुनः वनान्तरेषु क्रीडामः।" एवं पतिस्नेहेन तारा विलपन्ती, शोकार्ता वानर्यः ताम् उत्थापयितुम् प्रयत्नं कुर्वन्। ततः अंगदः सुग्रीवेन सह, पितृवियोगशोकात् रुदन्, तं चितायाम् उपवेश्य, दुःखेन संविग्नः, चिताग्निं विधिवत् प्रदाय, प्रदक्षिणं कृत्वा, पितरं दीर्घिकायात्रायै समारभत। ततो वानरश्रेष्ठाः, यथाविधि वालिनः क्रियाः कृत्वा, पुण्यसलिले शुभनद्यां तर्पणाय जग्मुः। तत्र सर्वे, अंगदं पुरतः स्थाप्य, सुग्रीवतारा सहिताः, वालिनः तर्पणं चक्रुः। रामः अपि, सुग्रीवस्य दुःखेन सह दुःखितः, स्वयम् अपि मृतानां क्रियाः समाचरन्। ततः वानराः, दीप्तबलस्य वालिनः चिताग्निं प्रदाय, रामं लक्ष्मणेन सह उपजग्मुः। इत्येवं वाल्मीकिमुनेः कीर्तिमन्ति रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे षड्विंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः वानरमन्त्रिणः सर्वे, शोकेन पीडितं, जलक्लिन्नवस्त्रं सुग्रीवं परिवृत्य, राममभ्येत्य, दीर्घबाहुं, निष्कल्मषकर्माणं, काकुत्स्थवंशसमुद्भवम्, अञ्जलिं कृत्वा, यथा ब्रह्माणमृषयः, स्थित्वा तस्थुः। तदा हनुमान्, पवनसुतः, नवसूर्यसङ्काशमुखः, हेमपर्वतसन्निभवपुः, अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यमुवाच—"भगवन् काकुत्स्थ, तव प्रसादेन अहं वानराणां पूर्वपरम्पर्याः राज्यं प्राप्तवान्, दुर्दम्यदंष्ट्राणां, सिद्धबलानां। एतद् राज्यं, महात्मनामपि दुर्लभं, तव अनुमत्यैव लब्धम्। अद्य शुभां पुरीम् प्रविश्य—" "सखिभिः सहितः स सर्वाणि कार्याणि व्यवस्थास्यति; स स्नातः, विविधगन्धद्रव्यैः अभिषिक्तः। स विशेषतः त्वां माल्यरत्नैः पूजयिष्यति; त्वं च एष गिरिगुहां रमणीं आगन्तुम् अर्हसि। प्रभो, स्वामित्वं स्थापय, वानरान् हर्षय।" एवं हनूमता उक्तः, रिपुसूदनः राघवः, प्राज्ञः सुमधुरभाषी, प्रत्युवाच—"चतुर्दश वर्षाणि, सौम्य, ग्रामं वा नगरीं वा, अहं न प्रविशेयम्, पितुः वचनं पालयन्। सुग्रीवः तु वानरश्रेष्ठः, यथार्हं रम्यां गुहां प्रविशतु।