कालः न कस्यचित् बान्धव्यम्, न कारणम्, न बलं च; न मित्रता, न स्नेहः, न स्वेच्छा तस्य हेतुर्भवति। यः सम्यग् पश्यति, स कालपरिणामम् एव अवगन्तव्यं मन्यते; धर्मार्थकामाः अपि कालक्रमे एव प्रतिष्ठिताः। अत्र वालिः स्वभावं गतः, कर्मफलम् अवाप्य, सान्त्वदानसम्भन्धैः कपिराजः शुद्धः जातः। स्वधर्मनिष्ठया स महात्मा विजयी जातः; प्राणेषु अनासक्तः, स्वर्गं प्राप्तवान्। एष एव वालिनः परमगतिर्भवति; अतः शोके न पर्याप्तः—यद् युक्तं तद् अद्य कर्तव्यं। रामे एवम् उक्ते, लक्ष्मणः शत्रुसैन्यविनाशनः, विनीतया बुद्ध्या, शोकाभिभूतं सुग्रीवं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्— "सुग्रीव, त्वं तारा-अङ्गदसहितः वालिनः अन्त्यकर्म कर्तुम् आरभस्व। चन्दनादिदारूणि शुष्काणि च बहूनि वाल्यन्त्यकर्मार्थं आनयितव्यानि आज्ञापय। दुःखार्तमनसा अङ्गदं सान्त्वय; बालिशं मनः मा कार्षीः—अयं पुरी त्वदीया अधिपत्ये स्थितः। अङ्गदः पुष्पमाल्यवस्त्राणि घृततैलगन्धांश्च यथाकालं आनयतु। तारा त्वं शीघ्रं शय्यां आनय; शीघ्रता धर्मयुक्ता अस्मिन्काले विशेषतः युक्ता। ये कपयः शय्याभरणे निपुणाः, ते सज्जाः स्युः; ये समर्थाः बलिनश्च, ते वालिं नयन्तु।" एवं सुग्रीवं प्रति उक्त्वा, लक्ष्मणः सुमित्रानन्दवर्धनः, भ्रातरम् उपतस्थे। लक्ष्मणस्य वाक्यं श्रुत्वा, तारा, मनसा व्याकुलः, शीघ्रं गुहां प्रविश्य, शय्यायाः चिन्तनं कृत्वा, शय्यां बहिः आनयत्। सा शय्या वीरैः कपिभिः, ये तद् वहने निपुणाः, पुनः वह्यमाना। सा दिव्यैः शुभासनेन अलङ्कृता, रथोपमा, पक्षरचना शोभिता, काष्ठशिल्पेन भूषिता। विचित्रवस्त्रैः समन्तात् आच्छादिता, सिद्धयानमिव, जालवातायनयुक्ता। सुसंस्कृता, विशालाभिः, विशारदैः शिल्पिभिः निर्मिता, काष्ठपर्वतचित्रैः शोभिता, उत्तमशिल्पेन अलङ्कृता। पुष्पसमूहैश्च कमलमालाभिश्च आवृता, नवसूर्यसदृशदीप्त्या आवेष्टिता। तां शय्यां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति अब्रवीत्—"शीघ्रं वालिं शय्यायां स्थापय; अन्त्यकर्म च क्रियताम्।" ततः सुग्रीवः अङ्गदेन सह वालिं ऊर्ध्वं कृत्वा शय्यायाम् अवपातयन्, उच्चैः क्रन्दन्। मृतं वालिं शय्यायाम् स्थापयित्वा, विचित्रैः भूषणैः, पुष्पमाल्यवस्त्रैश्च अलङ्कृत्य। ततः कपिराजः सुग्रीवः आज्ञापयत्—"अस्य महात्मनः अन्त्यकर्म यथाविधि क्रियताम्।" कपयः पुरतः यान्तु, विविधरत्नानि क्षिपन्तः, शय्या च पश्चात् गच्छतु। भूमौ राज्ञां विशेषतेजः दृश्यते; एवं कपयः स्वस्वामिनं यथायोग्यं पूजयन्तु। ते शीघ्रं वालिनः अन्त्यकर्म अकुर्वन्; तारा चान्याश्च अङ्गदं आलिङ्ग्य त्वरया तद् अकुर्वन्। सर्वे कपयः स्वबान्धवविहीनाः, रुदन्तः, निर्गच्छन्; सर्वाः कप्यङ्गनाः, स्वामिन्यनुरक्ताः, अन्वयुः। सर्वाः कप्यङ्गनाः ताराद्याः, स्वबान्धवविहीनाः, "वीर, वीर" इति विलप्य, प्रियतमे शोचन्त्यः। पतिं अनुगम्य रुदन्त्यः, दुःखार्तस्वरेण, वनं सर्वत्र कप्यङ्गनानां क्रन्दनं प्रतिशुश्रुवे। वनानि पर्वतानि च सर्वत्र रुदन्ति इव अभवन्; पर्वतानां तटेषु, जलावृतान्तरेषु च। बहवः वनवासिनः कपयः चितां निर्माय, अग्रगण्याः कपयः शय्यां स्कन्धात् अपास्य। सर्वे शोकसन्तप्ताः, एकत्र स्थिताः; तदा तारा पतिं शय्यायाम् उपविष्टं दृष्ट्वा। सा दुःखार्ता, तस्य शिरः स्वकोलोपरे स्थाप्य, विलपन्ती इदं वचनम् उवाच—"महाकपिराज, प्रियपालक!" "प्रियतम, महाबाहो, प्रिये, मां पश्य; दुःखेन दग्धां मां किमर्थं न पश्यसि?" "मृत्यापि गता तव मुखं दीप्तिमान् इव दृश्यते, मानद, न च वर्णः व्यपगतः, यथा जीवतः तथैव।" "कालः रामरूपधारी त्वां नयति, कपे, येन वयं सर्वाः एकेन बाणेन रणाङ्गणे विधवाः कृताः।" "इमे तव कप्यङ्गनाः, राजन्, पन्थानमागताः, श्रान्तपादा—किं ताः न पश्यसि?" "नूनं एता मुखचन्द्रिकाः तव प्रिया भार्याः—किं त्वं सुग्रीवं न पश्यसि, कपिराज?" "इमे तव मन्त्रिणः तारादयः, राजन्, एते च नगरवासिनः, सर्वे संहत्य शोचन्ति।" "पूर्ववत् एतान् मन्त्रिणः विसर्जय, शत्रुसूदन; ततः वयं सर्वे, स्नेहपूर्णाः, पुनः वनानि रमामहे।" एवं वालिनः अन्त्यकर्म, शोकार्तकपिवनितासमूहस्य विलापः, तस्य दिव्यशय्यायाः शोभा, रामलक्ष्मणयोः सान्त्वनवचनानि, सुग्रीवाङ्गदयोः कर्तव्यपरायणता च, सम्यक् अनुष्ठितानि।