कालः स्वयमेव न कदापि स्वातिशयमतिक्रामति, न च स्वस्वरूपात् किंचित् क्षीयते; स्वभावमुपगम्य, न कश्चन तं अतिक्रामितुम् अर्हति। न तु कालेन बन्धुत्वं, न हेतुः, न च सामर्थ्यमस्ति; न सख्यं न च स्वजनसम्बन्धो न स्वेच्छा तस्य कारणम्। यः सम्यग् पश्यति, स एव कालेन यः परिवर्तनमुपपाद्यते तद् ज्ञातुम् अर्हति; धर्मः, अर्थः, कामश्च सर्वे कालक्रमे प्रतिष्ठिताः। अतो वानरराजः वाली स्वस्वरूपमुपगतः, स्वकर्मणः फलं प्राप्य, सामदानादिभिः शुद्धिं गतः। स्वधर्मनिष्ठया स महात्मा विजयं प्राप्तवान्; न च प्राणेषु संलग्नः सः स्वर्गमवाप्तवान्। एष एव परमो गतिः या वाली महाकपिना प्राप्ता; अतः शोकस्य पर्याप्तम्—यत् समयोऽयमुपस्थितः, तद् कर्तव्यम्। रामेण एवमुक्ते, लक्ष्मणः शत्रुसूदनः, सुमित्रानन्दनः, शोकविह्वलचित्तं सुग्रीवं प्रति विनयपूर्वकमिदमुवाच— "सुग्रीव! त्वं त्वरया तारया चाङ्गदेन च सह वालीस्य दाहकर्म कर्तुम् अर्हसि। चन्दनाद्युष्णकाष्ठानि च, सुगन्धीनि च, वालीस्य दाहाय समाहरतु। शोकसन्तप्तहृदयमङ्गदं सान्त्वय; बालिशं मनो मा कृथाः—एषा पुरी त्वयि अधुना प्रतिष्ठिता। अङ्गदः माल्यवस्त्रादीनि, घृततैलगन्धान् च, यथाकालं आनयतु। तारा त्वं शीघ्रं शय्यां समुपाहर; धर्मयुक्ता शीघ्रता इदानीं विशेषतः उचिताऽस्ति। ये वानराः शववाहने निपुणाः, ते सर्वे सज्जाः स्युः; ये समर्थाः बलिनश्च, ते वालीं वहन्तु।" एवमुक्त्वा सुग्रीवम्, लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः, शत्रुसूदनः, भ्रातुः समीपं स्थितवान्। लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, तारा, विक्लवचित्तः, शीघ्रं गुहां प्रविश्य, शय्यां चिन्तयन् तत्र गतवान्। सा तारा तां शय्यां बहिर्नयित्वा, तद्वाहनकुशलैः वीर्यवन्तो वानराः पुनः तां शय्यां वाहयामासुः। सा शय्या दिव्यैः शुभासनैः भूषिता, रथोपमा, पक्षवद्विचित्राङ्किता, काष्ठकला-शोभिता च। सा वस्त्रैः सुशोभितैः सर्वतः सम्यक् वेष्टा, सिद्धयानमिव, जालकवातायनयुक्ता च। सा सुविस्तीर्णा, कुशलैः शिल्पिभिः निर्मिता, काष्ठपर्वताङ्किता, रम्यकर्मसुशोभिता च। सा पुष्पसमूहमाल्यपद्ममाल्यैः छन्ना, नवसूर्यसङ्काशैः प्रभामण्डलैः आवृता। तां शय्यां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"शीघ्रं वालीं शय्यायां स्थापय, दाहकर्म समाचर्यताम्।" ततः सुग्रीवः अङ्गदेन सह, वालीं कन्दुकमिव उत्थाप्य, शय्यायामुपवेश्य, उच्चैः रुरोद। वालीं मृतं शय्यायां स्थाप्य, विविधैः भूषणैः, माल्यवस्त्रैश्च, तं समलङ्कृतवन्तः। ततः सुग्रीवः वानरपतिः आदिश्य, "महात्मनः सम्यग् दाहकर्म क्रियताम्," इति वचनमब्रवीत्। वानराः पुरतः बहुजातिरत्नानि प्रक्षिपन्तु; ततोऽनु शय्या गच्छतु। यद् इह पृथिव्यां राज्ञां वैशिष्ट्यं दृश्यते, तद्वत् वानराः स्वस्वामिनं यथोचितं पूजयन्तु। ततः ते शीघ्रं वालीस्य दाहकर्म अकुर्वन्; तारा चान्याश्च, अङ्गदं परिष्वज्य, त्वरया तदकुर्वन्। सर्वे वानराः स्वजनवियुक्ताः रुदन्तः निर्जग्मुः; ततो वानर्यः पतिं स्नेहवशाद् अनुसस्रुः। सर्वा वानर्यः, ताराद्याः अग्रे स्थिताः, स्वजनवियुक्ताः, "अरे वीर! अरे वीर!" इति प्रियतमे प्रति विलपन्त्यः। पतिं अनुगम्य, दुःखपूर्णस्वरैः रुदन्त्यः, तेषां रुदितध्वनिः कानने प्रतिश्रुतिं व्यनयत्। वनानि पर्वतानि च सर्वत्र रुदन्ति इव; गिरीणां तीरदेशेषु, जलावृतैः एकान्तेषु च, सः शब्दः अभवत्। बहवः वानराः, वनवासिनः, चितां निर्माय, ततः श्रेष्ठवानराः शय्यां स्कन्धात् अवारयन्। सर्वे शोकाभिभूताः, एकत्र स्थित्वा, तदा तारा पतिं शय्यायां शयानं दृष्ट्वा। सा तारा, अतिदुःखिता, तस्य शीर्षं गोदायां निधाय, विलपन्ती इदमुवाच—"अरे वानरराज! अरे प्रिय रक्षिता!" "अरे प्रियतम! महाबाहो! पश्य माम्! किं मां दुःखेन पीडितां न पश्यसि?" "अपि जीवन्तेभ्यः त्वत्तोऽपि, इह तव मुखमुत्तमं दीप्तिमानिव दृश्यते, न च वर्णः नश्यति।" "एष रामरूपधारी कालः त्वां वानरं अपकर्षति; येन वयं सर्वाः एकेन बाणेन युद्धे विधवाः कृताः।" "इह तव वानर्यः पतिपथेन आगतानां, श्रान्तपदाः—किं ताः न पश्यसि?" "एता मुखचन्द्रिकाः तव प्रियतमा वानर्यः; किम् अद्य न पश्यसि सुग्रीवं, वानरपतिं?" "इमे तव मन्त्रिणः, तारादयः, राजन्, इमे च नगरनिवासिनः, सर्वे संनिपत्य, शोकाकुलाः स्थिताः।" एवं तारा पतिं प्रति विलपन्ती, सर्वे वानराः शोकसम्बाधाः, वालीस्य दाहकर्म सम्यग् अकुर्वन्।