रामः सुग्रीवस्य शोकग्रस्तं मनः ज्ञात्वा तं सांत्वयन् एवमुवाच—"न कस्यचित् कर्मणां कारणं अन्यः भवति, न च कश्चित् भाग्यस्य स्वामी अस्ति; जगत् स्वभावेन एव प्रवर्तते, कालः तस्य परमाश्रयः। कालः न स्वं अतिक्रामति, न च कालः क्षीयते; स्वभावं प्राप्तः कश्चित् तं न अतिक्रामति। कालस्य न बन्धुता, न कारणं, न बलं अस्ति; न मित्रता, न स्नेहबन्धनं, न स्वेच्छा तस्य हेतुर्भवति। यः सम्यक् पश्यति, सः कालपरिणामं अवगन्तुम् अर्हति; धर्मः, अर्थः, कामः सर्वे कालक्रमे स्थापिताः।" "इतः वालिः स्वं स्वभावं प्राप्तः, कर्मफलम् उपगम्य, सन्धिभिः, दानैः, मैत्र्यैः च शुद्धः अभवत्। स्वधर्मं आस्थाय स महात्मा विजयी अभवत्; जीवने न आसक्तः, स्वर्गं प्राप्तवान्। एष एव उत्तमं भाग्यं यः कपिश्रेष्ठः प्राप्तवान्; अतः शोकः पर्याप्तः, यः कालानुकूलं तद् कर्तव्यम्।" एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः, रिपुवीरविनाशनः, सुग्रीवम् प्रति सस्नेहं अब्रवीत्—"सुग्रीव, त्वं वालिनः दाहकर्मणि तारा अङ्गदेन सह यथायोग्यं प्रवर्तस्व। काष्ठानि बहूनि, शुष्कं च चन्दनं च, वालिनः दाहार्थं आनयितव्यम्। अङ्गदं, दुःखितं शोकग्रस्तं, सान्त्वय; बालिशः मा भव—अयम् नगरः त्वदीयः अधीनः। अङ्गदः मालयः, वस्त्राणि, घृतं, तैलं, गन्धं च यथासमयं आनयतु। तारा शीघ्रं शय्यां आनयतु; धर्मयुक्ता शीघ्रता अस्मिन्काले विशेषतः उचितम्। ये कपयः शय्यावाहनकुशलाः, ते सज्जाः स्युः; ये समर्थाः बलिनः, ते वालिं वहन्तु।" एवं सुग्रीवम् उक्त्वा लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दनः, रिपुवीरविनाशनः, भ्रातृपार्श्वे स्थितः। लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा तारा, मनः विक्षिप्तः, शीघ्रं गुहां प्रविश्य, शय्यां चिन्तयन्ती तत्र गतवती। तारा शय्यां बहिरानयत्, सा पुनः वीरैः कपिभिः, शय्यावाहनकुशलैः, बह्यम् आनीता। शय्या दिव्यैः शुभासनैः अलङ्कृता, रथसदृशी, सुन्दरपक्षलङ्कारा, काष्ठशिल्पैः शोभिता। सा वस्त्रैः अलङ्कृताः, सर्वतः दृढं व्यवस्थिताः, सिद्धानां विमानसदृशी, जालकवेश्मयुक्ता। उत्तमशिल्पिभिः सुसंस्कृता, विस्तीर्णा, पर्वतवेषयुक्ता, कौशलविन्यासशोभिता। पुष्पसमूहैः, पद्ममालाभिः च आच्छादिता, नवसूर्यसदृशवर्णैः दीप्तलङ्कारा आवृताः। ताम् शय्यां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं उवाच—"वालिः शीघ्रं शय्यायाम् उपन्यस्यताम्; दाहकर्मणि प्रवर्त्यताम्।" ततः सुग्रीवः अङ्गदेन सह वालिं उत्थाप्य, शय्यायाम् उपन्यस्य, उच्चैः रुदन्। वालिं मृतम् शय्यायाम् उपन्यस्य, विविधैः भूषणैः, माल्यैः, वस्त्रैः च अलङ्कृतवन्तः। ततः कपिराजः सुग्रीवः आज्ञापयत्—"धर्मयुक्तं महात्मनः दाहकर्मणि प्रवर्त्यताम्।" कपयः अग्रे गच्छन्तु, नानारत्नानि विक्षिप्य, शय्या अनंतरं आगच्छतु। भूमौ राज्ञाम् विशेषतेजः दृश्यते; कपयः स्वस्य स्वामिनः सम्मानं तत्र यथावत् कुर्युः। ते शीघ्रं वालिनः दाहकर्मणि प्रवृत्तवन्तः; तारा अङ्गदं आलिङ्ग्य, अन्यैः सह, तत्कर्म अकुर्वन्। सर्वे कपयः, स्वजनविहीनाः, रुदन्तः निर्गताः; ततः सर्वाः कपिन्यः, तस्मै समर्पिताः, अनुगच्छन्। कपिन्यः तारा आद्याः, स्वजनविहीनाः, "हे वीर! हे वीर!" इति रुदन्त्यः, प्रियं पतिं विलप्य। पतिं अनुगच्छन्त्यः, दुःखपूर्णस्वरैः रुदन्त्यः, वनं समस्तं कपिन्यः रुदितस्वरेण निनादितम्। वनानि, पर्वतानि, सर्वत्र रुदन्ति इव; पर्वतनदीतीरेषु, जलावृतगुहासु च। बहवः कपयः, वनवासिनः, चितां निर्माय, अग्रगण्याः कपयः शय्यां स्कन्धात् उतारयन्। सर्वे दुःखेन अभिभूताः, एकत्र स्थिताः; तारा पतिं शय्यायाम् शयानं दृष्ट्वा। सा विषण्णा, तस्य शिरः गोदाम् उपन्यस्य, विलपन्ती अब्रवीत्—"हे महाकपिराज, हे प्रियसखा!" "हे अतीव प्रिय, महाबाहो, हे प्रिय, मां पश्य! दुःखेन पीडितां मां न पश्यसि किम्?" "यद्यपि जीवनं गतं, तव मुखं इह दीप्तम्, सम्मानदाता, न वर्णः क्षीणः, जीवन्मुखसदृशः।" "कालः रामरूपेण त्वां आकर्षति, हे कपि, येन सर्वाः वयं एकेन बाणेन युद्धे विधवा कृताः।" "इह तव कपिन्यः, हे राजन्, वानरीः, मार्गे आगता, श्रान्तपदा—न पश्यसि किम्?" "नूनं एता, चन्द्रमुखीः, तव प्रियाः; सुग्रीवं अपि न पश्यसि, हे कपिराज!" एवं तारा विलपन्ती, सर्वे कपयः, कपिन्यः, अङ्गदः, सुग्रीवः च, वालिनः दाहकर्मणि धर्मयुक्तं प्रवृत्तवन्तः।