सर्वं यद् दुःखं सुखं च संसारस्य, तद् विधाता नियोजयति। त्रयो लोका अपि तस्य विधिं न अतिवर्तन्ति, सर्वे हि तस्य वशे स्थिताः। तेनैव विधिना त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, तव पुत्रः च अभिषेकं लप्स्यते; विधाता एवमेतत् व्यवस्थितवान्, वीरपत्नीः शोकं न कुर्वन्ति। एवं तेन महात्मना, शत्रुसूदनेन, तारां वीरपत्नीं, रुदितस्वनमुखीं, शोभामानां, सान्त्वितां कृतवतीं, ताराऽपि मौनं समुपगता। शृणु अधुना वाल्मीकेः श्रीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पंचविंशं सर्गं। ततः काकुत्स्थः, तेनैव दुःखेन सह, सुग्रीवं तारां अङ्गदं च, लक्ष्मणेन सह, सान्त्वयित्वा, इदं वचनं अब्रवीत्—गतस्य दुःखेन वा विलापेन वा श्रेयः न लभ्यते; यः कार्यः समये, स एव कर्तव्यः। लोकधर्मः अनुवर्तनीयः; त्वं अश्रूणि विसर्जयित्वा, समयातिरिक्तं कर्म न साध्यते। इह भाग्यं कारणम्, भाग्यं साधनम्; सर्वेषु प्राणिषु भाग्यं एव सर्वकार्यस्य कारणम्। न हि अन्यः अन्यस्य कर्ता, न च भाग्यस्य स्वामी; जगत् स्वभावेन प्रवर्तते, कालः तस्य परमाश्रयः। कालः न आत्मानं अतिक्रामति, न च क्षीयते; स्वभावं प्राप्तः, न कश्चित् तं अतिक्रान्तुम् शक्नोति। कालस्य न बन्धुः, न कारणम्, न बलम्; न मित्रम्, न कुटुम्बम्, न स्वेच्छा तस्य कारणम्। यः सम्यक् पश्यति, स कालपरिणामं एव अवगच्छेत्; धर्मः, अर्थः, कामः कालक्रमे एव स्थिताः। इतः वालिः स्वभावं गत्वा, कर्मफलम् उपगम्य, सान्त्वनैः, दानैः, संधिभिः, कपिपतिः शुद्धः अभवत्। स्वधर्मे स्थित्वा, स महात्मा जितवान्; जीवने न आसक्तः, स्वर्गम् उपगच्छत्। एष एव उच्चतमः भाग्यः यं कपिपतिः प्राप्तवान्; तस्मात् दुःखं पर्याप्तम्—यः कार्यः समये, स एव साध्यः। रामे एवम् उक्ते, लक्ष्मणः, शत्रुसूदनः, सुग्रीवं, मनः शोकग्रस्तं, सान्त्वयन्, सम्मानपूर्वम् इदं अब्रवीत्—सुग्रीव, त्वं वालिनः दाहकर्मणि, तारया अङ्गदेन च सह, प्रवर्तमानः, संस्कारं कुरु। तदर्थं च, शुष्कं चन्दनं च, द्रव्यं काष्ठं च, वालिसंस्काराय, आनयितुम् आज्ञापय। अङ्गदं, दुःखसम्पन्नं, सान्त्वय; बालिशः न भव—अयम् नगरी तव वशे स्थितः। अङ्गदः माल्यानि, वस्त्राणि, घृतं, तैलं, सुरभिः च, यथाकालम् आनयतु। तारा शीघ्रं शवासनं आनयतु; शीघ्रता धर्मयुक्ता अस्मिन्काले विशेषतः युक्ता। कपयः, शववाहनं वहन्तः, तत्र सज्जाः भवन्तु; ये समर्थाः, बलवन्तः, ते वालिनं वहन्तु। सुग्रीवम् एवं उक्त्वा, लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दनः, शत्रुसूदनः, स्वभ्राता समीपं स्थितः। लक्ष्मणवचनं श्रुत्वा, तारा, मनः विक्षिप्तः, शीघ्रं गुहां प्रविष्टः, शवासनं चिन्तयन्। तारा शवासनं बहिः आनयत्, तं पुनः वीरकपिभिः, शववाहनपरम्पर्यैः, वहितम्। शवासनं दिव्यैः शुभासनैः अलङ्कृतम्, रथसदृशम्, सुमनोहरम्, पक्षसदृशैः अलङ्कारैः, काष्ठकर्मणा शोभितम्। तद् वस्त्रैः, सुविस्तारितैः, सर्वतः सुस्थितैः, सिद्धानां विमानसदृशम्, जालकवेश्मयुक्तम्। तद् सुस्थापितम्, विशालम्, कुशलकर्मभिः कृतम्, काष्ठपर्वताभिः अलङ्कृतम्, कौशल्यान्वितैः शोभितम्। पुष्पसमूहैः, पद्ममालाभिः च, आवृतम्, बालसूर्यवर्णैः शोभितम्। एवं शवासनं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच—‘वालिः शीघ्रं स्थाप्यताम्; संस्कारः क्रियताम्।’ ततः सुग्रीवः अङ्गदेन सह, वालिं उत्थाप्य, शवासने स्थापयन्, उच्चैः रुदन्। मृतं वालिं शवासने स्थापयित्वा, विविधैः भूषणैः, माल्यैः, वस्त्रैः च, अलङ्कृतवन्तः। ततः सुग्रीवः, कपिपतिः, आज्ञापयत्—‘महात्मनः संस्कारः सम्यक् क्रियताम्।’ कपयः अग्रे गच्छन्तु, नानारत्नानि विक्षिप्य, शवासनं अनुगच्छतु। पृथिव्यां राज्ञां विशेषः तेजः दृश्यते; कपयः स्वस्वामिनः सम्मानं तत्रैव कुर्यात्। ते शीघ्रं वालिसंस्कारम् अकुर्वन्; तारा अन्यैः सह, अङ्गदं आलिङ्ग्य, तत्क्षणम् अकुर्वन्। सर्वे कपयः, स्वबन्धुहीनाः, रुदन्तः निर्गच्छन्; कप्यः स्त्रियः, तस्मै समर्पिताः, अनुगच्छन्। सर्वाः कप्यः स्त्रियः, तारया अन्याभिः नीताः, स्वबन्धुहीनाः, ‘हे वीर, हे वीर!’ इति रुदन्त्यः, प्रियं शोकयन्त्यः। पतिं अनुव्रजन्, शोकपूर्णस्वनैः रुदन्त्यः; वनं तासां रुदितस्वनैः प्रतिध्वनितम्। वनानि पर्वतानि च सर्वत्र रुदन्ति इव; पर्वतसरित्पुलिनेषु, जलावृतेषु गुह्येषु च।