कुशाम्बः तेजस्वी महात्मा कौशाम्ब्यां पुरीं निर्मितवान्। धर्मात्मा कुशनाभः महोदयाम् नगरीं स्थापयामास। असूर्तरजाः नाम राजा धर्मारण्यं पुरीं चकार। वसुः नाम नृपः गिरिव्रजं श्रेष्ठां पुरीं निर्मितवान्। हे राम, वसोरियम् भूमिः महात्मनः अत्रैव दृश्यते; एते च पञ्च पर्वतश्रेष्ठाः सर्वतः विराजन्ति। तेषां मध्ये सुमागधी नाम रम्या नदी, मागधेषु प्रसिद्धा, मालावद् विराजते। एषा सा मागधी नदी वसुमहात्मनः, दीर्घकालं सेविता, पुष्कला, सस्यसमृद्धा च। तत्र कुशनाभः राजर्षिः धर्मात्मा, घृताच्यां सह शतं कन्याः अनुपमाः ससर्ज। ताः कन्याः यौवनसम्पन्नाः, रूपसमृद्धाः, विभूषणैः शोभिताः, वने प्रविश्य, वर्षाकाले शतधीः नद्य इव, रमणीयं सौन्दर्यं प्रकटयन्त्यः आसन्। गाननृत्यवाद्यैः रममाणाः, उत्तमाभरणधारिण्यः, परमं सुखं अनुभूय, ताः सर्वाः काननं प्रविश्य, मेघेषु तारा इव, पृथिव्यां अनुपमरूपाः बभासिरे। तासां सर्वासां सौन्दर्ययौवनसम्पन्नानां कन्यानां दर्शनं कृत्वा, सर्वभूताधिपः वायुदेवः ताः इदं वचनं अब्रवीत्— "यूयं सर्वाः मम इच्छिता, मम पत्न्यः भविष्यथ। मानवभावं त्यक्त्वा, दीर्घायुषः भविष्यथ। मानवेषु यौवनं क्षणिकं, अह्यवस्थायां तु अक्षयम् अमृत्युः च भविष्यथ।" वायोः एतदवचनं श्रुत्वा, कर्मसु सहजः, ताः शतकन्याः हास्यं कृत्वा प्रत्युवाचुः— "देवश्रेष्ठ, त्वं सर्वभूतान्तरगतः, सर्वे तव तेजः जानन्ति। कथं नः तवावमानः कृतः? वयं सर्वाः कुशनाभस्य कन्याः, तपः चरामः, स्थानच्युत्यर्थं आत्मानं रक्षामः। न कदाचिद् एवं कालः आगच्छेत्, यत्र त्वं पितरं सत्यव्रतम् अपमानयेत्। वयं स्वधर्मे स्थिताः, पित्रा पतिं वरणीयाः। स एव नः स्वामी, स एव परं दैवतं; येन पित्रा दास्येमहि, स एव नः पतिः।" एवं तासां वचः श्रुत्वा, भगवान् हरिः क्रुद्धः, तासां सर्वेषां शरीरं प्रविश्य, बलवान् ताः भग्नाः चकार। ताः वातपीडिताः, अङ्गुलिप्रमाणाः, भीताः, राजगृहं प्रविश्य, लज्जिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, अत्यन्तं दुःखिता बभूवुः। ताः भग्नाः दुःखिताः कन्याः दृष्ट्वा, राजा महता शोकवशः इदं वचनं अब्रवीत्— "किमेतत्, वदत, कन्याः? कः धर्ममतिक्रम्य, यूयं सर्वाः कः विकृताः कृताः? चलन्ति, न वदन्ति।" इति राजा दीर्घं श्वसन्, आत्मानं समाश्वासयत्। ततः कन्याः पितुः वचः श्रुत्वा, पादौ शिरसा स्पृश्य, इदं वचनं ऊचुः— "राजन्, वायुः सर्वगतः, धर्ममपि लङ्घ्य, अस्मान् बलात् इच्छन्, धर्ममार्गं न पश्यन्, अस्मान् ग्रहीतुं प्रयत्नं अकरोत्। वयं पित्रोः वशे, स्वातन्त्र्यं न अस्ति; यं पितरं वरणीयम्, स एव नः पतिः। अस्माकं वचनं न स्वीकृत्य, पापबन्धनः, वयम् एवं वदन्त्यः, वायुनाऽतीव दारुणं पीडिताः।" राजा तासां वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा, तेजस्वी, शतं कन्याः प्रत्युवाच— "क्षमा परमं धर्मः क्षमवतां, कन्याः। एकत्वेन युष्माभिः कुलं रक्षितम्। स्त्रीणां शोभा अलङ्कारः, पुरुषाणां क्षमा; सा च देवेष्वपि दुष्कराऽपि। यद्विधा क्षमा युष्माभिः प्रदर्शिता, सा दानं, सा सत्यम्, सा यज्ञः। क्षमा कीर्तिः, क्षमा धर्मः, क्षमायाम् लोको प्रतिष्ठितः।" इति कन्याः उक्त्वा, राजा ताः विससर्ज। सः मन्त्रिभिः सह, यथोचितं देशकालपात्रविचारं कृत्वा, कन्यादानस्य उपायं चिन्तयामास। तस्मिन्नेव काले चूलिः नाम महातपाः, ब्रह्मचर्यनिष्ठः, तपसा दीप्तिमान्, तत्र तपश्चर्यां अकरोत्। तत्रैव, सोमदा नाम गन्धर्वकन्या, ऊर्मिलायाः पुत्री, तं मुनिं सेवितुम् उपचक्रमे। सा प्रणम्य, भक्त्या सेवाम् अकरोत्; तत्र धर्मे स्थित्वा, कालेन तेन मुनिना तुष्टा अभवत्। ततः सः मुनिः तुष्टः, "साधु, किम् इच्छसि, वरं व्रणीष्व" इति तां उवाच। सा गन्धर्वकन्या, तस्य तुष्टिं ज्ञात्वा, हृष्टा, मधुरया वाचा तम् उवाच— "भगवन्, ब्राह्मणतेजसा तपसा च युक्तः, धर्मात्मानं पुत्रं इच्छामि। अहं पत्युः विना, न च कस्यचित् पत्नी; तपसा त्वां सम्प्राप्तवती, तस्मात् त्वमेव पुत्रदः।" तस्याः वचः श्रुत्वा, तेन ब्रह्मर्षिणा तुष्टेन, मनसः एव उत्तमः ब्राह्मणः पुत्रः दत्तः, चूलिपुत्रः ब्रह्मदत्तः नाम, उत्पन्नः।