तदा शोकसंतप्तशरीरा, शुद्धात्मा, बुद्धिमती तारा रामस्य समीपम् आगता। सः रामः, स्ववीर्येण लक्ष्यं प्राप्तवान्, तस्याः तारा रामं प्राज्ञया इदम् उवाच। "त्वं दुर्जेयः, अप्रमेयः, जितेन्द्रियः, परमधर्मात्मा, अक्षयकीर्तिः, विवेकी, धरणिसमधैर्यः, युद्धक्लिष्टनेत्रः च। धनुष्मान् बाणपाणिः, महाबलः, सुसंहतगात्रः, मानुषरूपधारी अपि, दिव्यशरीरसम्पन्नः। येन बाणेन मम प्रियः हतः, तेनैव मां अपि हन्याः; हता अहम् तस्य समीपं यास्यामि, वानरश्रेष्ठस्य तारा विना सः न हर्षं प्राप्नुयात्, वीर। स्वर्गेऽपि वानरराजः तारा विना शोकं श्यामलतां च प्राप्नुयात्, यथा त्वं मैथिलीकन्यायाः वियोगेन हिमवत्प्रस्थे न हर्षं लभेः। त्वं जानासि, राजपुत्र, प्रियतमा वियुक्तः पुरुषः दुःखं प्राप्नोति; तत् ज्ञात्वा मां हन्याः, येन वानराधिपः मम वियोगदुःखं न अनुभवेत्। यदि च त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापं मन्यसे, जानिहि—अहं तस्यैव; अतः मां हन्याः, स्त्रीवधः तव न स्यात्, नराधिपात्मज। शास्त्रेषु वेदेषु च, पत्न्यः न पृथक् पुम्सः; दानानां च, पत्न्याः दानं श्रेयः इति पण्डितैः उक्तम्। धर्माद् मां तस्य प्रियतमां तस्मै दास्यसि, वीर; मम निधनात् पापं न लप्स्यसे। शोकार्ता, अनाथा, एवम् नीत्या मां न हन्तुम् अर्हसि, राजन्; मत्तङ्गवनचरं सुवर्णमालाभूषितं तं वानरश्रेष्ठं विना न चिरं जीवितुं शक्नोमि।" एवमुक्तः रामः, महाबलः महात्मा, तारां समाश्वास्य हितवचनम् अब्रवीत्—"वीरपत्नी, मनः न चलय; कर्ता विश्वस्य भगवान्। यद् दुःखं सुखं च लोके, तद् विधिना निश्चितम्; त्रयः लोकाः अपि तस्य विधानं न अतिवर्तन्ते, सर्वे तस्य वशे स्थिताः। त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, तव च पुत्रः युवराज्यं प्राप्स्यति; एषा विधिना स्थितिः, वीरपत्नीः न शोचन्ति।" एवं रामेण महात्मना, शत्रुसूदनेन, समाश्वासिता तारा, शोकार्ता, शोभना, भूषणैः भूषिता, रुदती, तुष्णीं बभूव। अथ वाल्मीकिमुनिप्रणीतस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः आरभ्यते। तदा काकुत्स्थः, तेनैव शोकेन संविभज्य, सुग्रीवम्, तारां, अङ्गदं, लक्ष्मणेन सह, आश्वास्य, इदं वचनम् उवाच। "गतस्य शोकेन वा विलापेन वा श्रेयः न लभ्यते; यत् कार्यं त्वरितं तद् साधनीयम्। लोकधर्मः अनुष्ठेयः; अश्रूणि स्रवितानि; कालातीतं कर्म न कर्तव्यम्। दैवमेव लोके कारणं, दैवमेव साधनम्; सर्वेषां प्राणिनां दैवम् एव सर्वकर्मणां कारणम्। कोऽपि अन्यस्य कर्मकर्ता न, न च दैवस्य स्वामी; जगत् स्वभावेन प्रवर्तते, कालः परमं आश्रयः। कालः न आत्मानं अतिक्रामति, न च हीयते; स्वभावं प्राप्तः कश्चन न अतिवर्तते। कालस्य न बान्धव्यम्, न कारणम्, न बलम्; न मैत्री, न बन्धुत्वं, न स्वेच्छा कारणम्। यः सम्यक् पश्यति, सः कालपरिणामं वेदेत; धर्मः, अर्थः, कामः च कालक्रमे एव प्रतिष्ठिताः। इतः वालिः स्वस्वभावं गतः, कर्मफलम् उपशान्तं प्राप्य; सन्ध्या, दानैः, सौहृदैः वानरपतिः विशुद्धः। स्वधर्मे स्थितः, सः महात्मा विजयी; न जीविते आसक्तः, स्वर्गम् उपगतः। एषा एव परमा गतिर्वानराधिपस्य; अतः पर्याप्तं शोकेन, यत् कालोचितं तद् साध्यताम्।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, रिपुसूदनः, सुग्रीवम् उपवाच, यः मनसा क्लिष्टः। "सुग्रीव, त्वं तारा अङ्गदेन सह वालिनः दाहकर्म कर्तुम् अर्हसि। बहु काष्ठं, शुष्कं च, चन्दनं च, वालिनः दाहार्थं आनय। अङ्गदं, शोकसन्तप्तहृदयं, समाश्वासय; बालिशं मा चिन्तय—एषा पुरी तव वशे स्थितम्। अङ्गदः माल्यं, वस्त्राणि, घृतं, तैलं, गन्धान् च यथाकालं आनयतु। तारा, त्वं शीघ्रं शय्यां आनय; शीघ्रता धर्मयुक्ता अस्मिन्काले विशेषतः युक्ता। ये वानराः शय्यावाहनकुशलाः, ते सज्जाः भवन्तु; ये समर्थाः बलिनः च, ते वालिनं वहन्तु। एवं सुग्रीवाय उक्त्वा, लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दनः, रिपुसूदनः, भ्रातुः समीपे तस्थौ। लक्ष्मणवाक्यानि श्रुत्वा, तारा, मनसा विक्षिप्तः, शीघ्रं गुहं प्रविश्य, शय्यायाः चिन्तया युक्तः। ततः तारा शय्यां नयित्वा, तं पुनः वीरवानरैः, ये शय्यावाहनकुशलाः, वह्यमानम्। सा शय्या दिव्यैः पुण्यासनैः भूषिता, रथोपमा, पक्षविन्यासैः शोभिता, दारुविचित्रैः अलङ्कृता। चित्रवस्त्रैः संवृता, सर्वतः दृढं विन्यस्तैः, सिद्धयानन्यया विमानोपमा, जालकवातायनयुक्ता। सुसंहतविस्तीर्णा, शिल्पिभिः कौशलात् कृताः, दारुपर्वतचित्रैः शोभिता, सुकृतैः अलङ्कृता। सैव शय्या पुष्पसमूहैः, पद्ममालाभिः च आवृता, प्रभया आवृताः, नवसूर्यसङ्काशवर्णा च।