हन्यते पुत्रोऽपि सुलभः, सदा शिष्टः शुश्रूषमाणश्च; किन्तु कुतः पुनरङ्गदसदृशः पुत्रो लभ्येत? न च भूमौ कश्चित् भ्राता तादृशः स्नेहयुक्तो दृश्यते। अद्य वीरः अङ्गदः न जीविष्यति; तस्य जननी अपि केवलं पुत्ररक्षणाय जीवेत्। पुत्रवियोगदुःखार्ता सा नूनं न स्थातुं शक्नोति—एष मे निश्चितः मतिः। अतः भ्रातुः पुत्रस्य च सङ्गमं कामयमानः अहं ज्वलनं प्रवेक्ष्यामि; एते वानरश्रेष्ठाः त्वदीयं शासनं पालयन्तः सीतायाः अन्वेषणं करिष्यन्ति। त्वद्गतेऽपि कार्यं नूनं सिद्ध्यिष्यति, राजपुत्र; अहं तु स्वकुलनाशकः, अपराधी, जीवितुम् अयोग्यः—एवं मां वेत्ति, राम। तस्मिन्नेव क्षणे रामः, पृथिवीसमधीरः लोकपालकश्च, पुनः पुनः वीक्ष्य, शोकार्तां रुदतीं तारां दृष्ट्वा चिन्तया पीडितः अभवत्। ततः मन्त्रिणः सचिवप्रमुखाश्च, सुन्दरीक्षणां वानरसिंहपत्नीं तारां, पतिं शयानमालिङ्गन्तीं, दुःखार्तां दृष्ट्वा, सान्त्वयन्तः शनैः उत्थापयन्। सा पतिसमीपात् नीतवती, आलिङ्ग्यमानापि, रामं धनुष्बाणधारिणं, स्वतेजसा दीप्तमन्यं, सवितृसदृशं ददर्श। मृगशावलोचनः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, पूर्वं अदृष्टः, पुरुषसिंहः सः रामः काकुत्स्थेन तत्रैव अभिज्ञातः। तदा तारा, शोकसम्पीडिता, इन्द्रकल्पं तं महाबलिनं रामं शीघ्रं उपससार। सापि, शुद्धात्मा दुःखवेगात् कम्पमानाङ्गी, युद्धविक्रमसम्प्राप्तलक्ष्यं रामं प्राज्ञा तारा इदं वचनं अब्रवीत्—"त्वं दुर्निरूपः, दुर्जयः, आत्मसंयमसम्पन्नः, परमधर्मात्मा, कीर्त्या न च्युतः, विवेकी, पृथिवीसमधीरः, रुधिराभिसंवृत्तलोचनः युद्धव्रणित इव दृश्यसे। त्वं धनुष्मान् बाणपाणिश्च, महाबलः, मनुष्यरूपधारी अपि दिव्यशरीरवान्। येन बाणेन प्रियः मम निपातितः, तेन मां अपि हन्याः; हता अहं तस्य समीपं यास्यामि, वलिना विना स मम न हर्षं प्राप्नुयात्, महाबाहो।" "स्वर्गेऽपि वलिः मया विना दुःखमपि शोकमपि अनुभवेत्, यथा त्वं जनकनन्दिनीवियुक्तः, गिरिश्रृङ्गेषु न हर्षं लभेथा। जानासि हि, राजपुत्र, प्रियतमा विना पुरुषः दुःखं प्राप्नोति; तद्विज्ञाय मां हन्याः, यथा वलिना मम वियोगदुःखं न स्यात्। यदि च त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापमिति मन्यसे, जानिहि यथाहं तस्यैव, तस्मात् मां हन्याः; स्त्रीवधः तव न स्यात्, नरश्रेष्ठ।" "शास्त्रेषु च विविधेषु वेदेषु च, पत्न्यः पतिसंयुक्ताः न पृथक् स्मृताः; विदुषां मध्ये पत्न्याः दानात् श्रेष्ठं दानं न विद्यते। त्वं च, महाबाहो, धर्म्यम् आलोक्य, प्रियतमां मां तस्य दास्यसि; एतेन कर्मणा मम वधात् अधर्मः न स्यात्। दुःखार्तां, अनाथां, नीयमानां मां हन्तुं न अर्हसि; राजन्, मत्तमाङ्गलवनान् विचरन्तं, सुवर्णमाल्यभूषितं तं वानरश्रेष्ठं विना अहं चिरं न जीविष्यामि।" एवं उक्ते सा तारा, रामेणाभ्यनुज्ञाता, महात्मना हितं वचनं श्रुत्वा रामः तां सान्त्वयामास—"वीरपत्नी, मनः मा शोकय; सर्वं जगत् विधिनियोजितम्। सुखदुःखयोः हेतुः विधिः; त्रयः लोका अपि तस्य विधानात् न व्यतिक्रामन्ति, सर्वे तस्य वशे स्थिताः। त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, पुत्रश्च तव युवराज्यं प्राप्स्यति; एष विधिना स्थितः धर्मः, वीरपत्नी न शोचन्ति।" एतादृशेन महात्मना, रिपुसूदनेन सान्त्विता सा तारा, शोकार्ता, मुक्तकेशा, शोभना, तुष्णीं बभूव। शृणु, इदानीं वाल्मीक्याः श्रीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पञ्चविंशः सर्गः। ततः काकुत्स्थः, तेनैव दुःखेन साकं, सुग्रीवम्, तारां, अङ्गदं च लक्ष्मणेन सह सान्त्वयन् इदं वचनम् अब्रवीत्—"गतस्य शोकेन न श्रेयः लभ्यते; यदस्ति कर्तव्यं, तत् त्वरया साध्यम्। लोकेषु मार्गः पालनीयः; अश्रूणि स्रावितानि, कालात्यये कर्म न साध्यते। यदिह भाग्यं तदेव कारणम्; भाग्यं हि साधनं सर्वेषां कर्मणाम्।" "न कश्चित् परस्य कर्ता, न च भाग्यस्य स्वामी; यथास्वभावं लोको गच्छति, काल एव परायणम्। कालः नात्मनः अतिवर्तते, न च कालः क्षीयते; स्वभावं प्राप्तः कश्चित् न तं अतिक्रामति। न कालस्य बान्धव्यम्, न कारणं, न बलम्; न मैत्री, न स्नेहः, न स्वेच्छा तस्य हेतवः। यः सम्यक् पश्यति, स कालपरिवर्तनं वेत्ति; धर्मः, अर्थः, कामः, सर्वं काले प्रतिष्ठितम्।" "इतः वालिः स्वभावं गतः, कर्मणां फलं प्राप्य; सन्ध्या, दानैः, मैत्र्या च वानरेन्द्रः शुद्धः। स्वधर्मपालनात् स महात्मा विजयी अभवत्; जीविते अनासक्तः स्वर्गं प्राप्तवान्। एष एव परमो गतिः यं वानरपतिः प्राप्तः; तस्मात् पर्याप्तः शोकः—यत् साध्यं तदिदानीं साध्यताम्।" रामेण एवमुक्ते, लक्ष्मणः रिपुसूदनः, सुग्रीवं विनीतवाक्यं अब्रवीत्—"सुग्रीव, त्वं तारया अङ्गदेन च सह वालिनः दाहकर्म कर्तव्यम्। बहु काष्ठं, शुष्कं, चन्दनं च वाल्यर्थं आनयितव्यम्। अङ्गदं सान्त्वय; दुःखितं तं बालवत् नाचर; एष पुरी त्वदीया। अङ्गदः माल्यानि, वस्त्राणि, घृतं, तैलं, गन्धान् च यथाकालं आनयतु।" एवं वाल्युपरान्तं शोकार्तानां मध्ये धर्मयुक्तः संवादः, रामलक्ष्मणयोः, तारायाश्च, सुग्रीवाङ्गदयोश्च, धर्मे प्रतिष्ठितः अभवत्।