तदा दुःखशोकसम्बद्धो हनुमान् राघवं वाक्यमुवाच—"मया हि, आर्य राघव, सर्वे बलवन्तो वानरयूथपाः क्लिश्यन्ते; पश्यामि च, शोकसन्तापाभिभूतस्याङ्गदस्य जीवनंऽपि अर्धमात्रमवशिष्टमिति। सुशीलः शिष्टः पुत्रः सुलभः, किं तु यथा अङ्गदः पुत्रः प्राप्येत, तथा क्वचित् नास्ति; न च भ्राता अपि तादृशः कुतःचित् लभ्यते, महाबाहो। अद्य वीरः अङ्गदः न जीविष्यति; तस्य माता अपि पुत्ररक्षणार्थमेव स्थास्यति; पुत्रवियोगशोकाभिभूता सा नूनं न जीविष्यति—एष मे निश्चयः। अतः भ्रातुः पुत्रस्य च संगममिच्छन् वह्नौ प्रवेक्ष्यामि; एते श्रेष्ठवानराः सीतायाः अन्वेषणं तवाज्ञया करिष्यन्ति। त्वयि मयि च गतेऽपि कार्यमवश्यं सिद्ध्यति, राजपुत्र; किं तु अपराधिनं मां जीवितं अयुक्तमिति विद्धि, राघव, कुलनाशनं च माम्।" एवमुक्ते तस्मिन्नवसरे, पुनः पुनः निरीक्षमाणः रामः, क्षमया पृथिवीसमानः जगतां रक्षकः, तारा दुःखाविष्टां रुदतीं च दृष्ट्वा चिन्तायुक्तः अभवत्। ततः मन्त्रिणश्च प्रमुख्यश्च तारा, विशाललोचना वानरसिंहपत्नी, पतिं शयानमालिङ्गन्तीं, अत्यन्तदीनमानसम्, शनैः समुत्थापयन्। सा पतिसंनिधेः गच्छन्ती, तारा, सशोकविह्वला, रामं धनुःशरधारिणं, स्वतेजसा दीप्तं, सवितृसमानप्रभं, दृष्ट्वा सश्रमं तमभ्यगच्छत्। स मृगशावलोचनः, सर्वलक्षणसम्पन्नदेहः, पूर्वं न दृष्टः, पुरुषर्षभत्वेन काकुत्स्थेन ज्ञातः। तदा तारा, शोकाभिभूता, तं देवमिव दुरासदम्, बलवन्तं शीघ्रं समुपेत्य, शुद्धात्मा सन्तापविह्वला, युद्धविजयेन लक्ष्यप्राप्तं रामं प्राज्ञया वाक्यमब्रवीत्। "त्वं अप्रमेयः, दुरतिक्रम्यः, आत्मनिग्रहवान्, परमधर्मात्मा, अक्षयकीर्तिः, विवेकी, क्षमया पृथिवीसमानः, रक्तलोचनः युध्यतः इव। धनुःशरपाणिः, महाबलः, सुविपुलदेहः, मानुषरूपं गृहीत्वापि दिव्यशरीरसम्पन्नः। येन बाणेन प्रियः मे हतः, तेनैव मां अपि हन्याः; हता त्वहम् तस्य समीपं गमिष्यामि, वलिना विना स हर्षं न प्राप्स्यति, महाबाहो। स्वर्गेऽपि वलिः मयावियोगशोकात् शुष्कवर्णो भविष्यति, यथा त्वं जनकात्मजावियोगे रम्ये पर्वतसङ्कटे न रमिष्यसि। जानासि हि, राजपुत्र, प्रियावियोगे पुरुषस्य शोकं; तत् ज्ञात्वा मां हन्याः यथा वलिः मम वियोगदुःखं न सहेत। यदि च त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापमिति मन्यसे, ममास्मि स एव; तस्मात् मां हन्याः, स्त्रीवधो न ते भविष्यति, नरश्रेष्ठ। शास्त्रैः वेदैश्च, पत्न्यः स्वस्वामिनः न पृथक्; दानं पत्न्याः श्रेयस्करं नास्ति पण्डितेषु। धर्म्यमेतद् विचिन्त्य त्वं तस्य प्रियाम् मां तस्मै दास्यसि; तेन मम वधेऽधर्मो न ते भविष्यति। न त्वं मां हन्तुमर्हसि, दुःखार्तां, अनाथां, एवं नीयमानां; राजन्, मत्तङ्गवनविहारिणं सुवर्णमाल्यभूषितं तं वानरश्रेष्ठं विना न चिरं जीविष्यामि।" एवमुक्त्वा, महाबलः महात्मा रामः तां तारां सान्त्वयन् हितवचनानि अब्रवीत्—"वीरपत्नी, न ते चित्तं चलतु; सर्वं जगत् विधिनियोजितम्। यद् सुखं दुःखं वा लोके भवति, तत् सर्वं विधिनिर्दिष्टम्; त्रयोऽपि लोकाः विधेर्नियमं न अतिवर्तन्ते, सर्वे तस्य वशगाः। त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, पुत्रश्च राज्याभिषेकं लप्स्यते; विधिना एवमादेशः, वीरपत्नी न शोचन्ति।" इति सान्त्विता महात्मना रामेण, तारा शोकार्ता, सुभूषिता, शोकार्द्रवदना, तुष्णीमभूत्। ततः शृणु पञ्चविंशस्सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। तदा काकुत्स्थः, समानदुःखः, सुग्रीवम् तारां च अङ्गदं च लक्ष्मणेन सहितः सान्त्वयन् इदमुवाच—"गतस्य शोकेन वा विलापेन वा श्रेयः न लभ्यते; यत्कर्तव्यं तदवश्यं कर्तव्यम्। लोकधर्मः पालयितव्यः; अश्रूणि विसृज्य, कालातिरिक्तं किमपि कर्तुं न शक्यते। दैवमेव कारणं लोके, दैवमेव साधनम्; सर्वेषां प्राणिनां दैवं सर्वेषां कर्मणां कारणम्। न कश्चित् अन्यस्य कर्ता, न च दैवस्य स्वामी; जगत् स्वभावतो वर्तते, कालः परमाश्रयः। कालः नात्मनं अतिवर्तते, न च कालः क्षीयते; स्वभावं प्राप्तः कश्चित् तं न अतिवर्तते। कालस्य न बन्धुः, न हेतुः, न बलम्; न मित्रं, न बान्धवः, न स्वेच्छा तस्य कारणम्। यः सम्यग् पश्यति, स कालपरिणामं वेत्ति; धर्मः, अर्थः, कामः, सर्वं काले प्रतिष्ठितम्। अत्र वलिः स्वस्वभावं गतः, स्वकर्मफलमवाप्तवान्; सन्ध्या, दानं, मैत्री च, सर्वं वानरपतिना शुद्धीकृतम्। स्वधर्मे स्थित्वा स महात्मा विजितः; न प्राणेषु संलग्नः, स्वर्गं प्राप्तवान्। एषा हि परमा गतिः यां वानरपतिः प्राप्तवान्; अतः पर्याप्तो दुःखः, यत्कर्तव्यं तदस्तु।" एवं रामेण उक्ते, लक्ष्मणः, रिपुसूदनः, सुग्रीवम् आदरात् उवाच—"सुग्रीव, त्वं तारा अङ्गदेन सह वलिनः दाहकर्म कर्तुमर्हसि। चन्दनादीनि शुष्ककाष्ठानि च बहूनि आनयेति आज्ञापय; वलिनः दाहकर्मणः कृते। अङ्गदं सान्त्वय, यो दुःखितः शोकातुरः; बाल्यं मा कुरु, एषा पुरी तव वशे स्थिताऽस्ति।