हा, राम, अनुतापेन सह तेन दुःसहेन पापेन मम उत्तमः स्वभावः विनष्टः। यथा सुवर्णं वह्नौ तप्यमानं पीतम् अपि च दग्धम् भवति, तथा अहम् अपि, राघव, दग्धः इव सन्तप्तः अस्मि। मम कारणेन, राघव, एषः सर्वः महाबलिनां वानराणां कुलः क्लेशेन पीडितः। मन्ये, अङ्गदस्य अपि आयुः शोकदुःखाभ्यां अर्धमात्रम् अवशिष्टम् अस्ति। पुत्रः सहजं लभ्यते, सत्त्ववान् च सदा वश्यः; परन्तु अङ्गदसमः पुत्रः क्व लभ्येत? तथा च भ्राता अपि नास्ति यः अतिसमीपः स्यात्। अद्य वीरः अङ्गदः न जीविष्यति; तस्य माता अपि तस्य रक्षणार्थं स्थास्यति। सुतवियोगेन दुःखिता सा अपि निश्चितं न जीविष्यति—एषा मे निश्चितमति। अतः भ्रातरं पुत्रं च संगच्छन्ती अहम् अग्नौ प्रवेक्ष्यामि; एते प्रमुखा वानराः सीतायाः अन्वेषणाय तव आदेशं परितः परिभ्रमिष्यन्ति। तव कार्यं नूनं सिद्ध्यति, राजपुत्र, मम गच्छतः अपि; अहम् तु अपराधं कृत्वा जीवितस्य अयोग्यः कुलनाशकः इति मां वेत्ति, राम। तस्मिन् काले, रामः पुनः पुनः पश्यन्, क्षमया भूमिसमः लोकस्य च रक्षकः, तारा दुःखसमन्विता रुदतीं दृष्ट्वा उद्विग्नः अभवत्। तदा मन्त्रिणः प्रमुखाः च तारा, विशाललोचना वानरसिंहपत्नी, पतिं शयानम् आलिङ्ग्य, ताम् अत्यन्तदीनाम् उपलभ्य शनैः उत्थापयन्। सा पतिसमीपात् अपसृता आलिङ्ग्यमाना, तारा रामं बाणधनुर्धरं, स्वतेजसा दीप्तं, द्युतिमन्तं सूर्यसमम् अपश्यत्। सः मृगनयनः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, पूर्वं अप्रेक्षितः, ककुत्स्थेन पुरुषोत्तमः इति विज्ञातः। तदा तारा, शोकसम्भ्रान्ता, तं देवरूपं महाबलम् अभिमुखी शीघ्रं जगाम। सा तस्य पुरतः स्थित्वा, शोकवेगेन कम्पमाना, शुद्धात्मा तारा, युद्धविजये रामं प्राज्ञया सम्बोधितवती। "त्वं दुर्जयः, अनन्तः, आत्मसंयमितः, परमधर्मज्ञः, अक्षीणकीर्तिः, प्राज्ञः, भूमिसमधैर्यः, रक्तलोचनः युद्धार्तवत्। त्वं धनुर्बाणधन्वी, महाबलः, सुसम्पन्नवपुः; मानुषरूपं धारयन् अपि, दिव्यशरीरवान् असि। येन मम प्रियः पतिः हतः, तेन एव बाणेन मां अपि हन्याः; हता अहम् तस्य समीपं यास्यामि, वलिना मया विना न हर्षः स्यात्, महाबाहो। स्वर्गे अपि वलिः मया विना दुःखार्तः शोकितः भविष्यति, यथा त्वं जनकनन्दनां विना रमणीयेषु पर्वतशिखरेषु सुखं न प्राप्स्यसि। जानासि, राजपुत्र, प्रियावियोगेन नरः यथातथा दुःखम् अनुभवति; अतः मां हन्याः, यथा वलिः मम वियोगजं दुःखं न अनुभवेत्। यदि त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापं मन्यसे, जानिहि अहम् तस्यैव; अतः मां हन्याः—स्त्रीवधः तव न स्यात्, नरश्रेष्ठ। शास्त्रेषु वेदेषु च, पत्न्यः स्वामिनः न पृथक्; दानेषु धर्मज्ञैः पत्न्याः दानात् श्रेष्ठं किञ्चिद् न दृश्यते। त्वं च, महाबाहो, धर्मं विचार्य, तस्य प्रियतमा मां तस्मै दास्यसि; मम वधेन त्वं अधर्मं न आप्नोषि। न मां हन्याः, दुःखार्तां, अनाथां, एवमाकृष्यमाणां; न च अहम् दीर्घकालं जीवितुं शक्नोमि विना तं प्राज्ञं वानरश्रेष्ठं, यो मातङ्गवनगामी सुवर्णमाल्यविभूषितः आसीत्।" एवं उक्त्वा, रामः महाबलः धर्मात्मा तारा समाश्वास्य हितं वचनम् अब्रवीत्—"वीरपत्नी, न ते चित्तं चलतु; सर्वं जगत् सृष्टिकर्त्रा नियन्त्र्यते। या सुखदुःखयोः प्राप्तिः लोके, सा सृष्टिकर्त्रा नियता; त्रयः लोकाः अपि तस्य विधानम् अतिक्रामितुं न शक्नुवन्ति, सर्वे तस्य वशे स्थिताः। त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, तव पुत्रः च युवराज्यं प्राप्स्यति; सृष्टिकर्त्रा एवम् विधानम्, वीरपत्नीः शोकं न कुर्वन्ति।" इति रामेण महात्मना शत्रुसूदनेन समाश्वासिता सा तारा, शोकवेगेन मुखं कम्पयन्ती, भूषणैः शोभिता, तूष्णीम् अभवत्। शृणु, इदानीं पञ्चविंशः सर्गः वाल्मीकिरामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे, प्रवक्ष्यते। ततः ककुत्स्थः, तेनैव दुःखेन साकं, सुग्रीवम्, तारां, अङ्गदं च लक्ष्मणेन सह समाश्वास्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—"गतस्य शोकविलापाभ्यां श्रेयः न लभ्यते; यत् कर्तव्यं तद् अविलम्ब्य कर्तव्यम्। लोकाचारः पालनीयः; अश्रूणि स्रावितानि; क्रियायाः कालातिरिक्तं किञ्चित् न कर्तव्यम्। नियतिरेव लोके कारणम्; नियतिः क्रियायाः साधनम्; सर्वेषां भूतानां नियतिः सर्वत्र कारणम्। न कश्चित् अन्यस्य कर्ता, न च नियतेः स्वामी; जगत् स्वभावेन प्रवर्तते, कालः च तस्य परमाश्रयः। कालः आत्मनः न अतिवर्तते, न च कालः ह्रियते; स्वभावं प्राप्य, कश्चित् तं न अतिवर्तते। कालस्य न बान्धव्यम्, न कारणम्, न बलम्; न मैत्री, न सौहार्दम्, न स्वेच्छा तस्य हेतुः। यः सम्यक् पश्यति, सः कालपरिणामम् एव पश्येत्; धर्मः, अर्थः, कामः च सर्वे काले प्रतिष्ठिताः। अत्र वलिः स्वं स्वभावं प्राप्तः, कर्मणः फलं च आप्तवान्; सन्ध्या, दानं, मित्रता च वानरपतिना शुद्धिः प्राप्ता। स्वधर्मे स्थित्वा सः महात्मा विजयी अभवत्; जीविते अनासक्तः सः स्वर्गम् आप्तवान्। एषः एव परमः गतिः यां वानरराजः प्राप्तवान्; अतः पर्याप्तः शोकः—यत् काले युक्तं तत् साध्यताम्।" रामेण एवम् उक्ते, लक्ष्मणः शत्रुसूदनः सुग्रीवम् आदृत्य अवदत्, यस्य मनः दुःखेन आक्रान्तम्—"सुग्रीव, त्वम् अधुना तारया अङ्गदेन च सह वलिनः संस्कारं कुर्याः, दाहकर्म च आचर। बहु काष्ठं, शुष्कं च चन्दनं च, वलिनः संस्कारार्थं आनयितव्यम्।