सुग्रीवः दुःखेन विवर्णचित्तः राघवस्य समीपे स्थित्वा, शोकव्याकुलः, आत्मनः अपराधं विवेचनं कृत्वा, अवदत्—“नूनम् तस्य वधं कर्तुं न मनसि मे आसीत्, यतो मम महत्त्वस्य लङ्घनं स्यात्; किन्तु मोहितमना दोषेण, एषा मृत्युप्राप्तिः मया कृताऽपि। वृक्षशाखेव भग्नः, क्षणमेकं शोकग्रस्तः अहम् तत्र शयाने, स माम् सान्त्वयन् उवाच—‘इदं पुनः मा कुरु।’ तेन भ्रातृत्वं, कुलीनता, धर्मः च रक्षितः; मया तु क्रोधः, कामः, अधर्मः च दर्शितः। एषा क्रिया न चिन्तनीया, न काङ्क्षणीया, न स्वयम् परीक्षणीया; भ्रातृवधेन, हे मित्र, पापं मया लब्धम्, यथा इन्द्रेण त्वष्टुः पुत्रः हतः। पृथिवी, आपः, वृक्षाः, महिलाः च इन्द्रस्य पापं स्वीकृतवन्तः; किन्तु मम पापं को धारणं शक्नुयात्, वा कपिवरस्य भ्रातृघ्नस्य पथं अनुवर्तितुम् इच्छेत्? अहं जनानां सम्मानस्य, उत्तराधिकारस्य, राज्यस्य च अयोग्यः, हे राघव, कुलनाशकं अधर्मं कृत्वा। पापकर्मा, निन्दितः, अधमः, लोकैरवमृतः, दुःखसागरः मम अन्तः प्रविष्टः, यथा जलधारा विवरं प्रविश्य। भ्रातृवधेन, हस्तैः, नेत्रैः, शिरसा च, दाहदुःखेन लिप्तः, पापरोगः, मदोन्मत्तगजः इव, मां नदीतीरं आक्रमति। हे नरश्रेष्ठ, असह्यं पापं मम गुणमूलं नष्टम्; यथा सुवर्णम् ज्वलनस्य तेजसा पीतं, तथा अहम् दग्धः, हे राघव। मम कारणेन, हे राघव, सर्वे कपिवीराः कुलाः व्यथिताः; अङ्गदस्य जीवितं अपि दुःखशोकाभ्यां अर्धं एव शेषं इति मे मन्ये। सुतः साधुः, विनीतः च, सुलभः; किन्तु अङ्गदः इव सुतः क्व स्यात्? न च, हे वीर, भ्राता तादृशः क्वापि। अद्य वीरः अङ्गदः न जीवेत्; तस्य माता तस्य रक्षणाय एव जीवेत्; किन्तु पुत्रविहीना शोकग्रस्ताऽपि, न जीवेत्—एषा मे निश्चितश्रद्धा। अतः भ्रातुः पुत्रस्य च संगमं कामयन्, अग्नौ प्रविश्यामि; कपिवराः सीतासन्देशाय तव आज्ञायाः परिक्रमे स्थास्यन्ति। तव कार्यं, हे राजकुमार, मम वियोगेऽपि साध्यं भविष्यति; किन्तु मां, अपराधिनं, जीविताय अयोग्यं, कुलनाशकं वेत्ति, हे राम। तस्मिन्नेव काले, रामः पुनः पुनः निरीक्ष्य, क्षितिसमः, लोकपालः, तारां शोकसंतप्तां, अश्रुपूर्णां विलपन्तीं दृष्ट्वा, चिन्तितः अभवत्। ततः मन्त्रिणः, मुख्यामात्याः, तारां, विशाललोचनां, कपिसिंहपत्नीं, पतिं आलिङ्गन्तीं, शोकसंतप्तां, सान्त्वयन्, सस्नेहं उत्थापयन्। सा पतिसमीपात् आलिङ्गिता, नेतुं प्रयता, रामं धनुष्बाणधारिणं, स्वतेजसा दीप्तं, सूर्यवत् विलोकयन्। स मृगशावनेत्रः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, पूर्वं न दृष्टः, काकुत्स्थेन पुरुषश्रेष्ठः अभिज्ञातः। तारा, शोकवशा, शीघ्रं देवरूपं, दुःसहं, महान्वीर्यं रामं समीपं गच्छन्ती। सा, शोकात् कम्पितां शरीरं, शुद्धात्मा, बुद्धिमती, रामं, युद्धप्रभावेन लक्ष्यं प्राप्तं, अभ्यधावत्। सा उवाच—“त्वं अप्रमेयः, दुःसहः, आत्मसंयमी, परमधर्मिष्ठः, कीर्तिः अव्ययः, विवेकी, क्षितिसमः, युद्धविक्षतनेत्रः। धनुष्बाणधारिणं, महाबलम्, सुगात्रं, मानुषरूपं धारयन्, दिव्यशरीरसम्पन्नः। येन बाणेन प्रियः मम हतः, तेन मां अपि हन्याः; हता तस्य समीपं गच्छेयम्, वलिः विना मम न सन्तोषं प्राप्नोति, हे वीर। स्वर्गेऽपि वलिः मम वियोगेन दुःखं, पीतिं अनुभवति, यथा त्वं, विदेहकन्यायाः वियोगेन, गिरिराजस्य रम्यशिखरे न सन्तोषं प्राप्नोषि। त्वं जानासि, हे राजकुमार, प्रियवियोगेन पुरुषः दुःखितः भवति; तत् ज्ञात्वा मां हन्याः, यथा वलिः मम अभावदुःखं न सहेत्। यदि च, हे महात्मन्, स्त्रीवधं पापं मन्यसे, जानिहि—अहं तस्य एव; तस्मात् मां हन्याः; स्त्रीवधः तव न स्यात्, नरराजपुत्र। शास्त्रेषु, वेदेषु च, पत्न्यः पत्युः न पृथक्; दानं पत्न्याः महत्तमं दानं इति ज्ञायते। त्वं, हे वीर, मम पतिं प्रियाम् तस्मै दास्यसि धर्मं चिन्तयन्; मम मृत्युना तव अधर्मः न स्यात्। मां शोकसंतप्तां, अनाथां, नीतां च, न हन्याः; हे राजन्, वलिविहीनां, मत्ताङ्गवनचरं, सुवर्णमाल्यधारिणं कपिवरं विना, अहं दीर्घं जीवितुं न शक्नोमि। एवं उक्तः, रामः, महाबलः, धर्मात्मा, तारां सान्त्वयन्, हितवाक्यं उवाच—‘वीरपत्नी, मनः न चलय; सर्वं जगत् सृष्टिकर्त्रा नियन्त्र्यते। सुखदुःखे जगतः सृष्टिकर्त्रा नियोज्ये; त्रिलोक्याः अपि तस्य विधिं न लङ्घन्ति, सर्वे तस्य वशे स्थिताः। त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, तव पुत्रः उत्तराधिकारं लप्स्यते; सृष्टिकर्तुः विधिः एवं, वीरपत्नीः शोकं न कुर्वन्ति।’ एवं सान्त्विता, महात्मना, शत्रुसूदनेन, तारा, वीरपत्नी, अश्रुपूर्णमुखी, भूषणयुक्ता, मौनं जगाम। अथ शृणु वाल्मीकिना महाकाव्ये रामायणे, किश्किन्धाकाण्डे, पञ्चविंशतितमं सर्गं। ततः काकुत्स्थः, तेनैव शोकं अनुभवन्, सुग्रीवं, तारां, अङ्गदं, लक्ष्मणेन सह सान्त्वयन्, इदं वचनं उवाच। “गतस्य उत्तमं न शोकक्रन्दनाद् लभ्यते; यत् कर्तव्यं तद् कार्यं साधयितव्यं। लोकधर्मः अनुष्ठेयः; अश्रूणि त्वया विसृष्टानि; समयात् परं कर्म न साध्यते। भाग्यं कारणं अस्मिन्लोके; भाग्यं कर्मणां साधनम्; सर्वेषु प्राणिषु भाग्यं सर्वकार्येषु कारणम्। न कश्चित् अन्यस्य कर्मणां कर्ता, न कश्चित् भाग्यस्य अधिपः; जगत् स्वभावेन वर्तते, कालः तस्य आश्रयः। कालः न स्वं अतिक्रामति, न तस्य क्षयः; स्वभावं प्राप्तः, न कश्चित् तं अतिक्रामति।” एवं रामः, धर्मज्ञः, शोकसंतप्तान् सान्त्वयन्, धर्मवाक्यैः तान् पुनः पुनः उपनिन्याय, कार्यस्य साधनाय प्रेरयन्, भगवतः विधिं, कालस्य महत्त्वं, भाग्यस्य नियमनं, लोकधर्मस्य अनुष्ठानं च स्वजनान् अवबोधयन् स्थितः।