सुग्रीवः, दुःखेन विकम्पमानः, रामं सम्बोधितवान्—“हे राम, कथं भ्राता स्वस्यैव भ्रातुः, यस्य गुणाः महान्, राज्यस्य दुःखमपि चिन्तयन्, कामवशः, तस्य मृत्युं इच्छेत्? अहं तस्य वधं न चिन्तितवान्, यतो मम महत्त्वस्य लङ्घनं स्यात्; किं तु मम मोहितस्य मनसः दोषेन, एषा घोरापराधः कृतः। शाखाभङ्गवत् क्षणं भूमौ पतितः विलपन्, स भ्राता माम् आश्वास्य उवाच—‘एवं पुनः मा कुरु।’ तेन भ्रातृत्वं, शौर्यं, धर्मः रक्षितः; मया तु क्रोधः, कामः, अधर्मः प्रकटितः। अयं कार्यः अकल्पनीयः, त्याज्यः, न कामनीयः, आत्मनैव विचिन्तनीयः; अहं मित्र, भ्रातृवधेन पापं प्राप्तवान्, यथा इन्द्रः त्वष्टुः पुत्रं हत्वा। भूमिः, आपः, वृक्षाः, स्त्रियः अपि इन्द्रस्य पापं स्वीकृतवन्तः; किं तु मम पापं कः सहिष्येत्, वा कपिवरस्य भ्रातृघ्नस्य मार्गं कः अनुगच्छेत्? अधर्मयुक्तं, कुलनाशकं कर्म कृत्वा, अहं लोकस्य सम्मानस्य, उत्तराधिकारस्य, राज्यस्य अपि अर्हः नास्मि, हे राघव। पापकर्मकर्ता, निन्दितः, अधमः, लोकदूषितः, महान् शोकः माम् आवृत्य, जलप्रवाहः शून्यं यथा, समाविशत्। स्वकं भ्रातरं हत्वा, हस्तैः, नेत्रैः, शिरसा, तप्तशोकदोषेण, पापरोगः मद्यन्मत्तगजः यथा तटं, मां आक्रामति। हे नरश्रेष्ठ, असह्यं पापं मम अन्तःसत्त्वं नष्टवान्; सुवर्णं यथा अग्नौ पीतं तप्तं च, एवं अहं, हे राघव। मम कारणात्, हे राघव, सर्वः कपिवीरकुलः क्लेशितः; अङ्गदस्य अपि जीवितम् अर्धं एव अवशिष्टम्, शोकदुःखेन क्षीयते इति मे मन्ये। सुलभः पुत्रः, गुणी, विनीतः; किं तु अङ्गदः यथा पुत्रः क्व स्यात्? न च, हे वीर, भ्राता यथा सन्निकृष्टः क्वापि अस्ति। अद्य वीरः अङ्गदः न जीवेत्; तस्य माता तस्य रक्षणाय जीवेत्; किं तु पुत्रं विना, शोकाभिभूता, न जीवेत्—एषा मे निश्चितः। तस्मात् अग्निम् प्रविश्य, भ्रातृपुत्रयोः संगमम् इच्छन्, अहं गच्छामि; एते कपिवराः सीतायाः अन्वेषणम् कुर्युः, तव आज्ञायाः परितः विचरन्तः। तव कार्यं निश्चितं सिद्ध्येत्, हे राजकुमार; किं तु मां, अपराधिनं, जीवितानर्हं, कुलघ्नम् इति विद्धि, हे राम। तस्मिन्नेव काले, रामः पुनः पुनः निरीक्ष्य, भूमिसमधैर्यः, लोकपालः, तारा दुःखसंतप्तां, अश्रुपूर्णां दृष्ट्वा, चिन्तितवान्। ततः मन्त्रिणः, मुख्यसचिवाः, तारा, सुन्दरी, कपिसिंहपत्नी, पतिं शोकसंतप्तं आलिङ्ग्य, ताम् शिथिलचित्तां, स्नेहेन उत्तोल्य, समीपं निनयन्। पतिसंनिधेः आलिङ्ग्यमाना, नीयमाना तारा, रामं धनुष्बाणधारिणम्, स्वतेजसा दीप्तं, भास्करं यथा, दृष्ट्वा। स मृगशावनेत्रः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, पूर्वं न दृष्टः, काकुत्स्थेन पुरुषश्रेष्ठः इति अभिज्ञातः। तारा, शोकवशीकृता, शीघ्रं इन्द्रसदृशं, दुष्प्रतिकं, महाबलम् रामम् उपगच्छत्। सा, शुद्धात्मा, किं तु दुःखविह्वला, बुद्धिमती तारा, रामं, युद्धप्रभावेन कार्यसिद्धं, उवाच। “त्वं अगम्यः, दुष्प्रतिकः, जितेन्द्रियः, परमधर्मिष्ठः, यशः अनवच्छिन्नः, विवेकी, भूमिसमधैर्यः, युद्धविक्षतानयनः। धनुष्बाणधारी, महाबलः, सुगात्रः; मानववपुषा स्थितः, दिव्यशरीरः। येन बाणेन मम प्रियः हतः, तेन मां अपि हन्याः; हता, तस्य समीपं गच्छामि; वलिः विना मां न सुखं प्राप्नुयात्, हे वीर। स्वर्गे अपि वलिः दुःखं, पीतिम् अनुभवेत्, यथा त्वं, मिथिलाजनकनन्दिनीं विना, गिरिशिखरे न सुखं अनुभवेत्। त्वं जानासि, हे राजन्, प्रियवियोगात् पुरुषः दुःखं अनुभवति; तत् ज्ञात्वा मां हन्याः, यथा वलिः मम वियोगदुःखं न भजेत्। यदि त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापं मन्यसे, जानिहि—अहं तस्यैव; तस्मात् मां हन्याः; स्त्रीवधः त्वां न स्पृशेत्, नरपतेः पुत्र। शास्त्रानुसारः, वेदानुसारः, पत्न्यः पतिसम्बद्धाः; दानं पत्न्याः, दानात् श्रेष्ठं नास्ति, पण्डितैः। त्वं, हे वीर, धर्मं चिन्तयन्, तस्य प्रियां मां तस्मै दास्यसि; तेन मम मृत्युः अधर्मं न जनयेत्। मां दुःखार्तां, असह्यां, नीतां न हन्याः, हे राजन्; कपिवरं, मतङ्गवनविहारिणम्, सुवर्णमालाभूषितम् विना, अहं दीर्घं न जीवेत्। एवं उक्तः, रामः, महाबलः, महात्मा, तारां सान्त्वयन्, हितवचनानि उवाच—“वीरपत्नी, मनः न व्यग्रं कुरु; सर्वं जगत् कर्त्रा नियोजितम्। सुखदुःखं यत् जगति, कर्त्रा निश्चितम्; त्रैलोक्यं अपि तस्य विधिं न लङ्घयति; सर्वे तस्य वशे स्थिताः। त्वं परमं सुखं प्राप्स्यसि, तव पुत्रः उत्तराधिकारं प्राप्स्यति; कर्त्रा निश्चितः धर्मः एषः; वीरपत्नीः न विलपन्ति।” तारा, महात्मना, शत्रुसूदनेन, सान्त्विता, अश्रुपूर्णमुखी, भूषिता, मौनं प्रपन्ना। एतानि श्रुणु, वाल्मीकिनः कीर्तिमन्ते रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पञ्चविंशतितमं सर्गम्। ततः काकुत्स्थः, तस्मिन्नेव शोकसन्तापे, सुग्रीवम्, ताराम्, अङ्गदं, लक्ष्मणेन सह, सान्त्वयन्, इदं वचनम् उवाच। “गतस्य उत्तमं शोकविलापेन न लभ्यते; यद् समीपं कर्तव्यं, तत् साधयितव्यम्। लोकधर्मः अनुगन्तव्यः; अश्रूणि तव बहुलानि पतितानि; कालातीतं कर्म न साध्यते। लोके दैवम् कारणम्; दैवम् साधनम्; सर्वेषु कार्येषु, दैवम् एव कारणम्। अन्यस्य कर्मकर्ता नास्ति, न च दैवस्य स्वामी; जगत् स्वभावेन प्रवर्तते, कालः तस्य आश्रयः।