महात्मा सुग्रीवः, दुःखशोकसम्बद्धचित्तः, रामं प्रति सान्त्वनपूर्वकं वचः प्रोवाच। ‘‘नाहं त्वां हन्तुमिच्छामि, न चापि त्वयि किंचिदकुर्वम्—एवं मे महात्मा रामः प्राज्ञः शंसितवान्। तच्च रामस्य वचनं युक्तमस्ति, ममापि कर्म तथैव। कथं खलु भ्राता, हे राम, स्वस्यैव भ्रातुः, गुणसम्पन्नस्य, राज्यदुःखं विचिन्त्य, कामवशेन, निधनमिच्छेत्? नाहं तस्य वधं चिन्तितवान्, स्वमाहात्म्यविरोधात्; प्रमाददोषेण तु मम बुद्धेः, एषा महापातकी क्रिया जाता। शाखाभङ्ग इव वृक्षस्य, क्षणमिव शयानः शोकमूर्च्छितः अहम्, तदा स मामाश्वासयन्, ‘एवं पुनर्न कुर्याः’ इति प्रोवाच। तेन भ्रातृत्वं, शौर्यं, धर्मश्च रक्षितः; मया तु क्रोधः, कामः, नीचता च प्रकटिता। एषा क्रिया अचिन्त्या, परिहरणीया, न वाञ्छनीया, आत्मनैव परीक्ष्या; तां पापकर्मणा भ्रातृवधेन, हे सखिन्, अहं पापं प्रापितवान्, यथा पुरा इन्द्रः त्वष्टुः पुत्रवधेन। इन्द्रस्य पापं पृथिव्या, आपः, वृक्षाः, स्त्रियश्च जगृहुः; किं तु मम पापं को धर्तुं शक्नोति, वा कपिना भ्रातृघातिना मार्गः कः वाञ्छनीयः? अहं न लोकसम्मानस्य पात्रमस्मि, न च राज्याभिषेकस्य, किं पुनः राज्यस्य, हे राघव, कुलनाशकं धर्मविरुद्धं कर्म कृत्वा। पापकर्मा, निन्दितो, अधमकृत्यकर्ता, लोकनिन्द्यः, महदुत्सन्नः शोकः मामिव गर्तमिव जलप्रवाहः व्याप्नोति। स्वहस्तैः भ्रातरं हत्वा, शोकार्तः, नेत्रशिरोभिः दग्धः, पापरोगेण पीडितः, मदोन्मत्तद्विप इव, अहं सन्तप्तः। अयि राम, एष पापो दुःसहोऽन्तरात्मा मम नाशितः, यथा सुवर्णं ज्वलनाग्नौ पीड्यते, तथाहं दग्धः। मम हेतोः, हे राघव, सर्वे कपिवराः कुलसमूहः क्लेशमुपगतः; अङ्गदस्यापि जीवितं, शोकदुःखेनार्द्धमिव, शेषं मन्ये। सुतः सुलभः, गुणवान्, शीलसम्पन्नश्च लभ्यते; परन्तु अङ्गदसमो पुत्रः कुतः? न च भ्राता तादृशः क्वचित् लभ्यः, हे वीर। अद्य वीर्यवानङ्गदः न जीविष्यति; तस्य माता केवलं रक्षणार्थं जीविष्यति; परन्तु पुत्रवियोगशोकवशा सा निश्चितं न स्थास्यति—एष मे निश्चितमतिर्निश्चितमस्ति। तस्मात् भ्रातुः पुत्रस्य च संगमं कामयमानः, वह्नौ प्रवेक्ष्यामि; एते कपिवराः सीतायाः अन्वेषणं करिष्यन्ति, तवाज्ञया परिभ्रमन्तः। हे राजकुमार, त्वयि गच्छति अपि कार्यं निश्चितं सिद्ध्यति; अहं तु अपराधकर्ता, जीवितानर्हः, कुलनाशकः इति मां विद्धि, हे राम। तस्मिन्नह्नि, पुनः पुनः विलोकयन्, रामः, पृथिवीसमानधैर्यः, लोकपालकः, तारा दुःखार्तां रुदतीं दृष्ट्वा, चिन्तितः अभवत्। तदा मन्त्रिणः प्रमुखा च, सुन्दरीं विशाललोचनां ताऱां, कपिसिंहपत्नीं, पतिं शयानं आलिङ्ग्य तिष्ठन्तीं, शनैः आलोक्य, तां शोकविह्वलां समाश्वासयन् उपानयन्। सा पतिसमीपात् आलम्ब्यमाना, बलात् नीयमाना, तारा, रामं धनुःशरधरं, स्वतेजसा दीप्तमिव भानुमण्डलम्, दृष्ट्वा। स मृगनयनः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, अदृष्टपूर्वः, पुरुषर्षभः ककुत्स्थेन अभिज्ञातः। तारा, शोकवेगेन पीडिता, इन्द्रकल्पं, दुष्प्रतीकारं, महाबलिनं राममाशु उपससार। सा तं समीपमुपगम्य, शुचिसत्त्वा, शोकक्लिष्टाङ्गी, प्राज्ञा तारा, युद्धविक्रमप्राप्तफलं रामं वाक्यमुवाच। ‘‘त्वं अप्रमेयः, दुरासदः, जितेन्द्रियः, परमधर्मात्मा, अक्षयकीर्तिः, विवेकी, क्षमया पृथिवीसमानः, रक्तलोचनः समरविक्षतेव। धनुःशरधरः, बलेन समन्वितः, दृढकायः, मानुषरूपधारी अपि दिव्यशरीरसम्पन्नः। येन मम प्रियः पतिः हतः, तेनैव बाणेन मामपि हन्याः; हता पतिसमीपं यास्यामि, वलिना विना सः नानन्दं लभेत, हे महाबाहो। स्वर्गेऽपि वलिः मयि विना शोकपाण्डुतां प्राप्स्यति, यथा त्वं जानक्याः वियोगे गिरिशिखरेषु नानन्दं लभेथा, तथा। त्वं हि जानासि, पुरुषस्य प्रियतमा वियुक्तः दुःखं प्राप्नोति; तद्विज्ञाय, मां हन्याः, यथा वलिः मम वियोगदुःखं न प्राप्नुयात्। यदि च त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापमिति मन्यसे, जानीहि, अहं तस्यैव; अतः मां हन्याः, स्त्रीवधः त्वत्तो न स्यात्, नरश्रेष्ठ। शास्त्रैः, वेदविभागैश्च, पत्न्यः पतिसंयुक्ताः न पृथक्; दानं पत्न्याः विदुषां मध्ये, दानानां श्रेष्ठतमम्। त्वं च, वीर, धर्म्यम् विचिन्त्य, माम् प्रियाम् तस्य दास्यसि; तेन मम वधात् पापं त्वयि न स्यात्। न मां हन्याः, दुःखार्तां, अनाथां, एवं नीयमानां; न हि अहं दीर्घकालं जीवितुं शक्नोमि विना तं प्राज्ञं कपिवरं, यो मातङ्गकाननविहारः, सुवर्णमाल्यभूषितः।" एवं उक्तः, महाबलः धर्मात्मा रामः, ताऱां सान्त्वयन् हितमुक्त्वा उवाच—‘‘वीरपत्नी, न ते मनः चञ्चलं भवतु; सर्वं जगत् विधिना नियन्त्रितम्।" सुखदुःखे यद् जगति सम्पद्येते, तदपि विधिनैव; त्रयः लोका अपि, तेन स्थापितं क्रमं न अतिवर्तन्ते, सर्वे तस्य वशे स्थिताः। त्वं च परमानन्दं प्राप्स्यसि, तव पुत्रः च युवराज्यं लप्स्यते; विधिना स्थापितः क्रमः एवं, वीरपत्नीः न शोचन्ति। एवं सान्त्विता महात्मना रामेण, शत्रुनिग्रहेण, तारा, वीरपत्नी, रुदितरवमुखी, शोभना, मौनं समुपजग्मे। अथ वाल्मीकिमुनेः पुण्ये रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पञ्चविंशः सर्गः शृणु। तदा ककुत्स्थः, तेनैव दुःखेन सह, सुग्रीवं तारां चाङ्गदं च, लक्ष्मणेन सह, सान्त्वयन् इदं वचनमब्रवीत्— ‘‘गतस्य शोकेन न श्रेयः प्राप्यते; यदसन्निकृष्टं कर्तव्यं, तत् साधयितव्यं। लोके व्यवहारः अवलम्बनीयः; अश्रूणि अपि त्वया स्रावितानि; काले अतिवृत्ते कर्म न कर्तव्यम्। विधिरेव लोके कारणम्; विधिरेव साधनम्; सर्वेषां प्राणिनां, सर्वेषु कार्येषु, विधिरेव कारणम्।