शृणु। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। सा तु महत्या शोकसागरस्यातिवेगेन संविग्ना शीघ्रं प्रवहता दुःखेन समाक्रान्ता, वालिनः कनिष्ठभ्राता, शीघ्रकृत्यः, भ्रातुः तस्य अप्रतिममृत्युनाऽन्वितः, अतिव्यथितः अभवत्। तस्य नेत्रयोः अश्रुपूर्णं मुखं दृष्ट्वा, क्षणमेकं मनसि विषण्णः सन्, सः विचारवान् शनैः शनैः रामं समीपमुपेत्य, स्वजनैः परिवृतः, गाढदुःखितः अभवत्। सः तं धनुष्पाणिं विषधरसमविषाणि शराणि धारयन्तं, महात्मलक्षणैः अङ्गैः समलङ्कृतं रामं समासाद्य, तत्र स्थितः, राघवं इदं वचनं उवाच— "यथाप्रतिज्ञं कार्यं त्वया कृतं, फलमपि प्राप्तम्। अधुना, राजपुत्र, मम मनः कामेषु निवृत्तम्, मम जीवितं समाप्तम्।" "एषा च महिषी, नगर्यां करुणं रुदती, प्रलापिनी, दुःखेन पीडिता, राजा हतः, अङ्गदः च संशये स्थितः, हे राम, राज्ये मम मनः न रमते।" "क्रोधात्, असहिष्णुतया, अतिकोपेन च, पूर्वं भ्रातृवधः मया अनुमतः। अधुना, कपिसत्तमः हतः, हे इक्ष्वाकुवर्य, अहं महतीं पीडां अनुभवामि।" "श्रेयो हि मे पर्वतस्य शृङ्गे वसित्वा, ऋष्यमूकगिरौ यथास्वभावं दीर्घकालं जीवितुं; भ्रातुः वधेनापि स्वर्गलाभो मम नास्ति।" "न त्वां हिंसितुमिच्छामि, नापि तव विरोधं कृतवान्—एवं महात्मा बुद्धिमान् माम् उक्तवान्। रामस्य तद्वचनं युक्तम्, ममापि कृत्यम्।" "कथं भ्राता, हे राम, स्वगुणसम्पन्नस्य भ्रातुः वधं काङ्क्षेत्? राज्यदुःखं विचिन्त्य अपि, कामवशात् अपि न।" "न ह्यहं तस्य वधं चिन्तितवान्, स्वमहत्त्वविरोधात्; किं तु मोहितचित्तदोषात् एषा महाप्रसङ्गदोषः मया कृतः।" "द्रुमशाखेव भग्नः, अहं क्षणमेकं शोकाकुलः शयानः, तदा स माम् आश्वास्य अवदत्—'एवं पुनर्न कर्तव्यम्।'" "तेन भ्रातृत्वं, आर्यत्वं, धर्मश्च रक्षितः; मया तु क्रोधः, कामः, नीचता च दर्शिता।" "एषा क्रिया न चिन्तनीया, परिहरणीया, न स्पृहणीया, आत्मना परीक्षितव्या; भ्रातृवधेन अहं पातकं प्राप्य, मित्र, इन्द्रवत् त्वष्टुः पुत्रवधात् पातकी जातः।" "पृथिवी, आपः, वृक्षाः, स्त्रियश्च, सर्वे इन्द्रस्य पातकं जगृहुः; किं तु मम पातकं कः सहेत, वा कपिना भ्रातुः वधमार्गं कः स्पृहयेत्?" "नाहं जनानां मान्यतां, नापि राज्यपदं, राज्यं तु किं पुनः, अर्हामि, हे राघव, कृत्वा एतादृशं अधर्म्यं कुलनाशनं कर्म।" "पापं, निन्दितं, अधमं कर्म मया कृतम्, लोकात् निन्दितः; महती मां शोकवेगा निर्भरं जलवेगेन विवरं यथा आपूरयति।" "स्वहस्तैः भ्रातरं हत्वा, शोकाग्निना दग्धः, हस्तपादमस्तकं कलुषितं, पातकरोगो मदमत्तदन्तिवत् मां नदीतीरमिव पीडयति।" "हन्त, एषा दुःसहा पापता, नरश्रेष्ठ, मम अन्तःशौर्यं नाशयति; सुवर्णमिव दह्यमानं पावके, तथाहं राघव।" "मया कारणेन, राघव, सर्वः एष कपिसत्तमकुलः व्यथितः; अङ्गदस्यापि जीवितं, दुःखशोकाभ्यां दग्धं, अर्धमात्रमवशिष्टमिति मन्ये।" "सुतः सुलभः, गुणी, शुश्रूषुः च प्राप्यते; किं तु अङ्गदसमानः पुत्रः क्व स्यात्? भ्राता च एवमन्तरङ्गः क्वापि न लभ्यः, वीर।" "अद्य वीरः अङ्गदः न जीविष्यति; तस्य माता पालयितुं तं स्थास्यति; सुतं विना, शोकातुरा, नूनं सा अपि न जीविष्यति—एष मे निश्चयः।" "तस्मात् भ्रातुः पुत्रस्य च संगमनकाम्यया वह्निं प्रवेक्ष्यामि; एते कपिवराः सीतां अन्वेष्यन्ते, तव आज्ञां परितः परिभ्रमन्तः।" "त्वदीयं कार्यं नूनं सिध्यिष्यति, नरपुङ्गव, मयि गतेऽपि; किं तु मां कुलनाशनं, पातकीं, जीवितानर्हं विद्धि, हे राम।" एवमुक्ते, पुनः पुनः निरीक्षमाणे तस्मिन्, रामः क्षमया पृथिवीसमा, लोकस्य रक्षिता, तारा दुःखार्णवे निमग्नां रुदतीं विलोक्य, चिन्तायाम् आपन्नः। तदा मन्त्रिणः सचिवमुख्याश्च, तारा मनोहरलोचना, कपिसिंहपत्नी, पतिं शयानं आलिङ्ग्य स्थितां, तां शनैः उत्थापयामासुः, सा चोत्सन्नचेतना। सा पतिसमीपात् आकृष्यमाणा, आलिङ्ग्यमाना च, तारा, संघर्षमाणा, रामं दृष्टवती—धनुष्पाणिं, शरयुक्तं, स्वतेजसा भास्करसमप्रभं। सः मृगशावलोचनः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, पूर्वं दृष्टः न, काकुत्स्थेन पुरुषश्रेष्ठत्वेन अभिज्ञातः। तारा, शोकवेगात् आकुला, शीघ्रं तं देवराजसमं, दुष्प्रतिक्राम्यं, महाबलिनं रामं उपगम्य, तस्मै समुपस्थितवती। सा शोकातुरा, शुद्धात्मा, दुःखेन कम्पमाना, बुद्धिमती तारा, युद्धविक्रमसिद्धरामं इदं वचनं उवाच— "त्वं दुर्निग्रह्यः, अप्रमेयः, आत्मसंयतः, परमधार्मिकः, अव्ययकीर्तिः, विवेकी, क्षमया पृथिवीसमः, युद्धार्तनेत्रः।" "त्वं धनुष्मान्, शरपाणिः, महाबलः, सुविकृष्टाङ्गः; मानववपुः धारयन् अपि, दिव्यशरीरसंपन्नः।" "येन शरेण प्रियः मम हतः, तेनैव मां अपि जहीहि; हता तस्य समीपं यास्यामि, वानरश्रेष्ठः मया विना न रंसेत, वीर।" "सः स्वर्गे अपि, मया विना, दुःखं क्लेशं च अनुभवेत; यथा त्वं जनकात्मजया वियुक्तः, हिमवतः शोभनेषु शिखरेषु न रंसेथाः।" "जानासि हि, नरश्रेष्ठ, प्रियवियुक्तस्य नरस्य दुःखम्; तत् विज्ञाय, मां हन्याः, यथा सः मम वियोगदुःखं न अनुभवेत्।" "यदि च त्वं, महात्मन्, स्त्रीवधं पापं मन्यसे, जानिहि—अहं तस्यैव; अतः मां जहीहि, स्त्रीवधः तव न स्यात्, नराधिपात्मज।" "शास्त्रेषु, वेदेषु च, पत्न्यः न पुमांसं पृथक् इति; दानं हि स्त्रीदानात् श्रेष्ठतरं नास्ति पण्डितैः।" "त्वं च, वीर, धर्मं पश्यन्, माम् तस्य प्रियां तस्मै दास्यसि; एतस्मात् पापं नाप्नुयाः, मम वधेन।" "न मां, दुःखार्तां, अनाथां, एवमावर्तयन्तीं, हन्तुं युक्तं; नरेन्द्र, मया विना, सः कपिसिंहः, मतङ्गवनचारिणः, सुवर्णमाल्यधारिणः, तेन विना, न चिराय जीविष्यामि।" एवं उक्तः, रामः महाबलः, महात्मा, तारां आश्वास्य, हितं वचनं उवाच— "वीरपत्नी, मनः न व्यथय; सर्वं जगत् विधिना नियन्तव्यम्।" एवं श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः।