कुशस्य पुत्राः कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुः इत्येते तेजस्विनः, ऊर्जस्विनः, क्षत्रधर्मपरायणाः च प्रसिद्धाः। कुशः तु धर्मनिष्ठान् सत्यवादिनः पुत्रान् सम्बोध्य उवाच— "पुत्राः, धर्मपालनपूर्वकं उत्तमं शासनं कुरुत; धर्मस्य पालनात् महत् पुण्यं प्राप्स्यथ।" तस्य वचनं श्रुत्वा, ते चत्वारः नरश्रेष्ठाः राजकुमाराः स्वस्वनगराणि स्थापयामासुः। कुशाम्बः महातेजाः कौशाम्बीं नगरं स्थापयामास; कुशनाभः धर्मात्मा महोदयां नगरं निर्मितवान्। असूर्तरजाः राजा धर्मारण्यं नगरं अकुर्वत्; वसुः तु राजाः गिरिव्रजं उत्तमं नगरं स्थापयामास। हे राम, वसुः महात्मनः एषा भूमिः अत्र अस्ति; एवं पञ्च उत्तमाः पर्वताः सर्वतः दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। रम्या सुमागधी नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, एषा अत्र प्रवहति, पञ्च प्रधानपर्वतानां मध्ये हाररूपेण शोभते। एषा, हे राम, वसुमहात्मनः मागधी नदी, दीर्घकालपरिचिता, पुष्टिवती, धान्यसमृद्धा च। कुशनाभः तु राजर्षिः धर्मात्मा, घृताच्याः सह शतं कन्याः अप्रतिमाः उत्पादितवान्, हे रघुनन्दन। ताः युवत्यः सौन्दर्यसमन्विताः, शोभायुक्ताः, विविधाभरणैः विभूषिताः, वर्षासमयस्य शतधाराः इव उद्यानभूमिं प्रविश्यन्। ताः गीतैः, नृत्यैः, वाद्यैः, हे राघव, उत्तमाभरणैः अलङ्कृताः, परमं सुखं अनुभूयन्। ताः सर्वाङ्गसौन्दर्ययुक्ताः, पृथिव्यां अप्रतिमरूपाः, उद्यानभूमिं प्रविश्य, मेघेषु ताराः इव शोभमानाः। तासां सर्वासां गुणयौवनसम्पन्नानां कन्यानां दृष्ट्वा, सर्वभूताधिपः वातदेवः ताः इदं वचनं उवाच— "मम स्पृहायाः विषयः यूयं; पत्न्यः मे भविष्यथ। मानुषभावं परित्यज्य, दीर्घायुः भविष्यथ।" "मानुषेषु यौवनं क्षणभङ्गि; अमरत्वं च अव्यययौवनं च लप्स्यथ।" वातदेवस्य सहजकर्मणः वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः हसित्वा प्रत्युवाचन्— "देवश्रेष्ठ, सर्वभूतगतः असि; सर्वे तव शक्तिं जानन्ति। कथं नः अवमानयसि?" "देव, वयं कुशनाभस्य कन्याः अस्माकं; तपः आचरामः, स्थानच्युत्यर्थं रक्षणाय, देव।" "मा तादृशः कालः आगच्छेत्, यत्र सत्यपिता नः तव अवमानं प्राप्नुयात्। वयं स्वधर्मे स्थिताः, पितरं अनुगम्य, पतिं इच्छामः।" "पिता नः स्वामिः, परमदेवः; यं पिता दास्यति, स एव पतिः नः।" तासां वचनं श्रुत्वा, हरिः देवः, महाक्रोधयुक्तः, सर्वाङ्गेषु प्रविश्य, ताः कन्याः भग्नाः कृतवान्। वायुसंवेदिताः, अङ्गुलिप्रमाणाः, भयत्रस्ताः ताः कन्याः राजगृहं प्रविश्य, अत्यन्तविक्षिप्ताः, लज्जिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। प्रियकन्याः भग्नाः, दुःखिताः दृष्ट्वा, राजा अतिव्यग्रः ताः सम्बोध्य उवाच— "किम् एतत्? वदत, कन्याः। कः धर्मम् अवमानितवान्? केन यूयं सर्वाः विकृताः कृताः? गच्छथ, न वदथ।" इत्येव राजा दीर्घनिश्वासं कृत्वा, आत्मानं संयम्य, ताः पप्रच्छ। ततः, हे राम, त्रयस्त्रिंश अध्यायः आरभ्यते। कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः तस्य पादौ शिरसा स्पृशन्त्यः, वदन्ति— "राजन्, सर्वव्यापी वायुः, अधर्ममार्गे स्थित्वा, नः उपहर्तुम् इच्छति, धर्मं अवमान्य।" "वयं पित्र्याधीनाः, भगवन्; स्वाधीनाः न स्मः। पितरं वृत्य, यदि सः दास्यति, तदा वयं तस्य।" "सः तु नः वचनं न स्वीक्रियत्, पापबद्धः; एवं वदन्त्यः वयं सर्वाः वायुनाः कठोरं ताडिताः।" तासां वचनं श्रुत्वा, राजा धर्मनिष्ठः, महातेजाः, शतं कन्याः प्रत्युवाच— "क्षमा क्षमणां धर्मः श्रेष्ठः, कन्याः। यूयं एकत्वेन वंशं रक्षितवन्त्यः।" "स्त्रीणां अलङ्कारः, पुरुषाणां क्षमा; देवेष्वपि तादृशी क्षमा दुर्लभा।" "यादृशी क्षमा यूयं दर्शितवन्त्यः, कन्याः, सा दानं, सा सत्यम्, सा यज्ञः।" "सा यशः, सा धर्मः, लोकोऽपि क्षमायाम् स्थितः।" इत्युक्त्वा, हे काकुत्स्थवंशज, राजा देवसमः कन्याः विससर्ज। ततः, सः मन्त्रिणः सह, योग्यस्थानं, कालं, योग्यवरं विचार्य, कन्यादानं चिन्तयामास। तस्मिन्नेव समये, एकः तेजस्वी ब्रह्मचारी तपस्वी चूलिः नाम ऋषिः तत्र ब्रह्मचर्यव्रतेन तपः आचरितुम् आरभत। तस्य तपस्विनः समीपे, एका गन्धर्वकन्या सोमदा नाम, ऊर्मिलायाः पुत्री, तं सेवितुम् आरभत। सा प्रणम्य, ततः समयं यथायोग्यं धर्मेण तत्र स्थित्वा, गुरुः तया तुष्टः अभवत्। ततः, हे रघुनन्दन, सः ऋषिः तां उवाच— "त्वया तुष्टः अस्मि, शुभं भवतु; किं ते करवानि?" तस्य तुष्टिं ज्ञात्वा, सोमदा, हृष्टा, मधुरवाक्यया तं प्रत्युवाच।