विदर्भदेश्यात् धर्मात्मना महात्मना कुशेन महाबलिना तस्य पत्न्या सतीनया चतुर्विधाः पुत्राः समुत्पादिताः। तेषां नामानि कुसाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुः च इति प्रसिद्धानि। ते सर्वे तेजस्विनः, वीर्यवन्तः, क्षत्रधर्मपालननिरताः च अभवन्। तदा कुशः स्वपुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यसंधान् च संबोधितवान्—“पुत्राः, यथायोग्यं राज्यं पालयत; धर्मपालनात् महत् पुण्यं प्राप्स्यथ” इति। पितृवचनं श्रुत्वा तैः चारित्र्यवन्तः पुत्राः स्वस्वनगर्यः स्थापिताः। कुसाम्बः तेजस्वी कौशाम्बीं नगरीं स्थापयामास; कुशनाभः धर्मात्मा महोदयानगरं निर्मितवान्। असूर्तरजाः राजा धर्मारण्यं नगरं कृतवान्; वसुः गिरिव्रजानगरं उत्तमं स्थापयामास। हे राम, वसुमहात्मनः एषा भूमिः अत्र अस्ति; पञ्च गिरयः सर्वतो दीप्तिमन्तः विराजन्ति। रम्यः सुमागधी नाम नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, एषा पञ्च प्रमुखेषु गिरिषु मध्यभागे हाररूपेण प्रवहति। एषा राम, वसुमहात्मनः मगधीनदी, दीर्घकालपरिचिता, सस्ययुक्ता, फलप्रदा च अस्ति। कुशनाभः राजर्षिः धर्मात्मा घृताच्याः सह शतं कन्याः अनुपमाः उत्पादितवान्, हे रघुनन्दन। ताः युवत्यः शोभायुक्ताः, सुष्ठु अलङ्कृताः, शतधारा वर्षाकाले नदीवत् उद्यानभूमिं प्रविष्टाः। गायन्त्यः, नृत्यन्त्यः, वाद्यविनोद्याः, हे राघव, भूषणैः शोभिताः, परमं सुखं अनुभवन्। ताः कन्याः सर्वाङ्गसुन्दर्यः, भूमौ अनुपमवपुषः, मेघेषु ताराभिरिव उद्यानं प्रविष्टाः। तदा सर्वाः युवत्यः, गुणयुक्ताः, शोभायुक्ताः, यौवनसम्पन्नाः दृष्ट्वा वायुदेवः सर्वभूताधिपः इत्थं अब्रवीत्—“मम इच्छाः सर्वाः युवत्यः; मम पत्न्यः भवेत; मानवस्वरूपं त्यज्य, दीर्घायुषः प्राप्स्यथ।” “मानुषेषु यौवनं क्षणिकं, किन्तु यूयं अव्यययौवनं, अमरत्वं च प्राप्स्यथ।” वायोः सहजकर्मणः वचनं श्रुत्वा शतं कन्याः हसन्त्यः प्रत्युवाचुः— “हे देवश्रेष्ठ, सर्वभूतान्तर्गतः त्वं; सर्वे तव बलं जानन्ति; कथं त्वं अस्मान् उपेक्षसे?” “हे दिव्य, वयं सर्वाः कुशनाभस्य कन्याः; तपः चरामः, स्वस्थानात् अपनीयमानाः न भवेम, हे देव।” “मा तादृशः कालः आगच्छेत्, हे मोहित, यत्र सत्यवदं पितरं त्वं लज्जयेत; वयं स्वधर्मं अनुवर्त्य, पितरं द्वारा पतिं इच्छामः।” “पिता एव नः स्वामी, परमदेवः; यं पिता ददाति, स एव नः पतिः।” तासां वचनं श्रुत्वा हरिः देवः, महाक्रोधयुक्तः, सर्वेषु तेषु शरीरेषु प्रविश्य, बलदायि, ताः भग्नाः कृतवान्। वायोः भग्नशरीराः, अङ्गुष्ठमात्राः, भयाकुलाः ताः कन्याः राजगृहं प्रविष्टाः; प्रविश्य, अत्यन्तं व्यथिताः, लज्जिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। राजा प्रियकन्याः भग्नाः, दुःखिताः दृष्ट्वा, महद्व्यसनं प्राप्य, इत्थं अब्रवीत्—“किमेतत्? ब्रूत, कन्याः। कः धर्मं उपेक्ष्य, कः सर्वाः भवतीः विकृताः कृतवान्? गच्छन्ति, न वदन्ति।” इति राजा दीर्घं श्वसन्, मनः संयम्य, स्थितः। तत्र राम, त्रयस्त्रिंश अध्यायः आरभ्यते। कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा शतं कन्याः पितुः पादौ शिरसा स्पृशन्त्यः, वदन्त्यः—“हे राजन्, वायुः सर्वगतः, धर्मं उपेक्ष्य, अधर्ममार्गं अनुगम्य, अस्माकं बलात्कारं इच्छितवान्।” “वयं पितृवशाः, हे भगवन्; स्वतन्त्राः न स्म; पितरं चिन्तय; यदी स त्वं अस्मान् ददाति, तदा वयं तव।” “स न अस्माकं वचनं अंगीकृतवान्, पापबद्धः; एवं वदन्त्यः वयं सर्वाः वायुनाः ताडिताः।” तासां वचनं श्रुत्वा राजा धर्मिष्ठः, तेजस्वी, शतं कन्याः प्रत्युवाच—“क्षमा उत्तमा धर्मः क्षमायुक्तानां, कन्याः; सर्वाः एकत्वेन आचरिताः, वंशं रक्षितवन्त्यः।” “स्त्रीणां अलङ्कारः, पुरुषाणां क्षमा; किन्तु तादृशी क्षमा देवेष्वपि दुर्लभा।” “यादृशी क्षमा भवतीभिः दर्शिता, कन्याः, सा सर्वत्र उत्तमा; क्षमा एव दानं, क्षमा सत्यं, क्षमा यज्ञः, कन्याः।” “क्षमा कीर्ति, क्षमा धर्मः, क्षमायां जगत् स्थितम्।” एवं कन्याः संबोध्य, हे काकुत्स्थवंशज, राजा देवसमानः ताः विससर्ज। ततः राजा मंत्रीभिः सह उचितस्थानं, उचितकालं, उचितपात्रं विचार्य कन्यादानं चिन्तयामास। तस्मिन्नेव काले, चूलि नाम्ना एकः तपस्वी, ब्रह्मचर्यनिष्ठः, धर्मशीलः, तत्र तपः आचरन् अभवत्। तस्य सेवायां सोमदा नाम गन्धर्वकन्या, ऊर्मिलायाः पुत्री, तत्र उपस्थितवती। सा तं नमस्कृत्य, सेवा समर्प्य, धर्मयुक्तं कालं तत्र स्थिता; तस्य गुरुः तया संतुष्टः अभवत्। ततः कालक्रमेण, हे रघुवंशज, तस्य तपस्विनः प्रसन्नः सन्, तां उवाच—“अहं तव तुष्टः; शुभं ते भवतु; किं ते प्रियं करवानि?