यथा अस्तमिते सूर्ये सूर्यरश्मयः निरुद्धा भवन्ति, तथा तव सर्वेषु व्रणेषु रक्तधाराः प्रवहन्ति स्म। पर्वताद् यथा ताम्र-गेरु-रञ्जिताः धाराः प्रवहन्ति, तथा युद्धरजसा आवृतं तव शरीरं अहं अपि सम्यक् अपिहितवती। सा वीरं पतिं शस्त्राभिहतं, रक्तरञ्जिताङ्गं, मृतं दृष्ट्वा अश्रुपूरितनेत्रैः अभिषिक्तवती। ततः ताराः तवर्णनेत्रं पुत्रं अङ्गदं संबोध्य उवाच—"पश्य पुत्र, तव पितुः भीषणं अन्त्यावस्थां।" "पिता राजा तव पूज्यः; तस्य प्रणामं कुरु," इति उक्त्वा, अङ्गदः उत्थाय पितुः पादौ गृहीत्वा, बलाढ्यः वर्तुलबाहुभिः आलिङ्ग्य उवाच—"अहम् अङ्गदः। यथा पूर्वं, तथा अधुनापि प्रणामं स्वीकुरु।" "जीव शीघ्रं, पुत्र,"—इत्येव न किंचिद् भाषसे? अहं पुत्रसहितः तव सेवां करोमि, यद्यपि तव चेतना गतवती, गवां वृषेण सह क्रीडन्ती धेनुवत् सिंहेन आकस्मात् हतस्य। रामशस्त्रजलैः यज्ञयुद्धं कृत्वा, अन्त्यस्नानेन स्नातः, कथं त्वं मया विना, पत्नीया विना, भविष्यसि? देवराजेन युध्यन्तं तुष्टः सुवर्णमाल्यं दत्तं, प्रियं, तव गात्रे न पश्यामि। राजत्वस्य कीर्तिर्न तव त्यजति, यद्यपि तव प्राणः गतः, यथा पर्वतराजे सूर्यप्रभा। मम वचनानि त्वया न श्रुतानि, न च अहं त्वां निवारयितुं शक्नोमि। तव युद्धे मृत्युनि मया सह पुत्रेण हता, त्वया सह सौभाग्यं अपि मम नष्टम्। ततः, रामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। सा तारा, महाशोकसागरस्य अपरिहार्यवेगेन आकृष्टा, शीघ्रं तेन समाविष्टा; एतद् दृष्ट्वा, वालीस्य अनुजः, शीघ्रकर्मा, भ्रातृमरणस्य अतुलदुःखेन संतप्तः। अश्रुपूर्णमुखः, क्षणं मनः क्लान्तं दृष्ट्वा, विचारशीलः शनैः रामं समन्तात् सेवकैः परिवृतं, दुःखेन आकुलः, उपगच्छत्। तं धनुर्बाणधारिणं, महापुरुषलक्षणाङ्किताङ्गं समासाद्य, राघवं इदं वाक्यं अब्रवीत्— "यथाप्रतिज्ञं, राजन्, कृतं कार्यं फलं दत्तम्। अधुना, राजपुत्र, मम मनः सुखेषु न प्रवर्तते, जीवितं समाप्तम्। एषा रानी, नगर्यां दुःखेन रुदती, उच्चैः विलपन्ती, राजा हतः, अङ्गदः शङ्कायुक्तः, राम, राज्ये मम मनः न रमते। क्रोधात्, असह्यतया, अतिरोषात्, पूर्वं भ्रातृमरणं मया अनुमतम्। अधुना, कपिप्रमुखे हते, इक्ष्वाकुवर, मम दुःखं अतिवर्धते। अधुना, शैलशिखरे वासं, ऋष्यमूकं दीर्घकालं वासं, स्वभावेन जीवितुं श्रेयः मन्ये; भ्रातुः वधेन स्वर्गलाभः मम नास्ति। अहं त्वां हन्तुं न इच्छामि, न च किमपि तव विरुद्धं कृतवान्—एतत् महात्मा बुधः मम उक्तवान्। रामस्य वचनं युक्तं, मम कर्म अपि तथैव। कथं भ्राता, राम, भ्रातुः वधं कामयेत, यः महागुणवान्, राज्यदुःखं विचिन्त्य अपि, कामेन प्रभावितः? हन्तुं न मन्ये, यत् मम महत्त्वस्य विपर्ययः स्यात्; किंतु, मोहितमनसः दोषात्, मया अयं घातकः अपराधः कृतः। वृक्षशाखेव भग्नः, क्षणं शोकं कृत्वा, स मां सान्त्वयन् उवाच—"इदं पुनः मा कुरु।" "तस्य भ्रातृत्वं, शीलं, धर्मः, मया क्रोधः, कामः, अधर्मः प्रकाशितः। एतद् अकार्यं, त्याज्यं, न कामनीयम्, आत्मन्यपि विचार्यम्; भ्रातृवधेन पापं मया लब्धम्, यथा इन्द्रेण त्वष्टुः पुत्रवधेन। पृथिवी, आपः, वृक्षाः, स्त्रियः इन्द्रस्य पापं अंगीकृतवन्तः; किंतु मम पापं कः सहिष्येत, वा कपिपथं कः अनुसरिष्यति? अहं लोकात् न पूज्यः, न उत्तराधिकारी, राज्यं तु किम्, राघव, कुलनाशकं अधर्मं कृत्वा। पापं, निन्दितं, अधमं कर्म कृत्वा, जगतः निन्दितः, महाशोकः मां व्याप्नोति, यथा जलधारा विवरं प्रविशति। भ्रातृवधेन हस्तैः, नेत्रैः, शिरसा, दाहदुःखेन रञ्जितः, पापरोगः मद्दन्तमिव नदीतीरं विदारयति। अहो, अयं असह्यः पापः, नरश्रेष्ठ, मम महत्त्वं नष्टं; यथा सुवर्णं दाहे पाण्डुरं, तथाहं राघव। मम कारणेन, राघव, सर्वः कपिप्रमुखकुलः संतप्तः; अङ्गदस्य जीवितं अपि अर्धं शोकदुःखेन क्षीणमस्ति। पुत्रः सुगमः, गुणी, आज्ञाकारी, किंतु अङ्गदसमानः पुत्रः क्व? न च वीर, भ्राता अङ्गदसमानः क्वापि। अद्य वीरः अङ्गदः न जीविष्यति; तस्य माता तस्य रक्षायै जीविष्यति। किंतु पुत्रविहीना, शोकात्, न जीविष्यति—एषा मम निश्चितश्रद्धा। अतः भ्रातृपुत्रसंगार्थं अग्निम् प्रवेशयिष्यामि; एते कपिप्रमुखाः सीतायाः अन्वेषणं कुर्युः, तव आज्ञया। तव कार्यं निश्चितं सिद्धं भविष्यति, राजपुत्र, मम वियोगे अपि; किंतु मां, अपराधिनं, जीवितयोग्यं न, कुलनाशकं, राम, विद्धि। तस्मिन्नेव काले, पुनः पुनः पश्यन्, रामः, पृथिवीसमानधैर्यः, लोकपालः, तारा दुःखेन निमग्नां रुदतीं दृष्ट्वा, चिन्तितः अभवत्। ततः मन्त्रिणः, मुख्याः, तारां, सुंदरनेत्रां, कपिसिंहपत्नीं, पतिं शोकसंतप्तं आलिङ्गन्तीं दृष्ट्वा, शनैः उत्थापयन्, यद्यपि तस्य आत्मा विषण्णा। सा आलिङ्गिता पतिसंनिधिं त्यक्त्वा, संघर्षं कुर्वन्ती, रामं धनुर्बाणधारिणं, स्वप्रभया दीप्तं, सूर्यवत्, अपश्यत्। स मृगनेत्रः, सर्वराजलक्षणयुक्तः, पूर्वं न दृष्टः, काकुत्स्थेन पुरुषश्रेष्ठः इति अभिज्ञातः। तारा, शोकसमाकुला, शीघ्रं तं इन्द्रसदृशं, दुर्लङ्घ्यं, महाबलिनं, उपगच्छत्।