ब्रह्मणः सुतः कश्चित् महातपस्वी कुशः नाम्ना आसीत्। स धर्मज्ञः सत्यनिष्ठः सत्पुरुषैः पूजितः च महाव्रतान् आसीत्। स महात्मा, अद्भुतबलसम्पन्नः, विदर्भदेश्याः धर्मात्मन्याः पत्न्याः सह चत्वारः पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषां नामानि कुसाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुः चेति। ते सर्वे तेजस्विनः, उत्साहसम्पन्नाः, क्षत्रधर्मपरायणाः च आसन्। कुशः तान् धर्मिष्ठान् सत्यवादीन् पुत्रान् उक्तवान्—“पुत्राः, धर्मपालनपूर्वकं उत्तमं शासनं कुरुत। धर्मस्य पालनात् महान् पुण्यः प्राप्यते।” पितुः वचनं श्रुत्वा तैः चत्वारैः नरश्रेष्ठैः स्वैः स्वैः नगराणि स्थापितानि। कुसाम्बः महातेजाः कौशाम्बी नगरीं स्थापयामास। कुशनाभः धर्मात्मा महोदया नगरं निर्मितवान्। असूर्तरजाः राजा धर्मारण्यं नगरं कृतवान्। वसुः श्रेष्ठराजः गिरिव्रजं नगरं स्थापयामास। हे राम, वसुमहात्मनः एषा भूमिः अत्र अस्ति; पञ्च उत्तमगिरयः सर्वतः प्रकाशन्ति। रम्या सुमागधी नदी, मागधेषु प्रसिद्धा, एषां पञ्चानां मुख्यगिरिणां मध्ये मालारूपेण प्रवहति। एषा, हे राम, वसुमहात्मनः मागधी नदी, दीर्घकालात् सेवन्या, सस्यसमृद्धा, फलप्रदा च अस्ति। ततः कुशनाभः राजर्षिः धर्मात्मा घृताची अप्सरसा सह शतं अप्रतिमान् कन्याः उत्पादितवान्। ताः युवत्यः सौन्दर्यसम्पन्नाः, शोभायुक्ताः, विभूषिताः, शतधारा इव वर्षाकाले उद्यानं प्रविश्य रमन्ति स्म। गायन्त्यः, नृत्यन्त्यः, वाद्यविनोदपराः, शोभनाभरणभूषिताः, परमं सुखं अनुभूतवन्त्यः। ताः सर्वाङ्गसुन्दर्यः, पृथिव्यां अप्रतिमरूपाण्यः, उद्यानं प्रविश्य मेघेषु ताराः इव शोभमानाः। तासां सर्वासां गुणयुवत्याः, सौन्दर्ययुक्ताः, युवत्याः दृष्ट्वा, सर्वभूताधिपः वायुदेवः ताः अभ्यधावत्—“मम इच्छा भवति; यूयं मम पत्न्यः भविष्यथ। मानवावस्था परित्यज्य, दीर्घायुषः भविष्यथ।” “मानुषेषु यौवनं क्षणिकम्; अहम् अव्यययौवनं दास्यामि, अमराः च भविष्यथ।” वायुदेवस्य सुलभकर्मणः वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः हसन्त्यः प्रत्युवाचुः—“देवश्रेष्ठ, त्वं सर्वेषु भूतिषु स्थितः; सर्वे तव बलं जानन्ति। किं त्वं अस्मान् उपेक्षसे?” “देव, वयं सर्वाः कुशनाभस्य कन्याः। तपः चरामः, धर्मरक्षणाय, अस्माकं स्थानपरित्यागः न भवेत्।” “कदाचित् न स्यात्, हे प्रमत्त, यदा सत्यवतीं पितरं त्वं लज्जयेत्। वयं स्वधर्मानुगत्य पतिं तस्माद् पितरं प्रार्थयामः।” “पिता एव अस्माकं स्वामी, परमदेवता च; यं पिता दास्यति, स एव अस्माकं पतिः।” तासां वचनं श्रुत्वा, हरिः देवः, महान् कुपितः, सर्वासां देहेषु प्रविश्य, ताः देहं भग्नं कृतवान्। वायुनाः भग्नदेहाः, अङ्गुष्ठमात्राः, भीता कन्याः राजगृहं प्रविश्य, अत्यन्तं व्याकुलाः, लज्जिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। राजा ताः भग्नाः, दुःखिताः, प्रिया कन्याः दृष्ट्वा, व्यथितः, अपृच्छत्—“किम् एतत्? कथयत। कः धर्मं उपेक्ष्य, कः यूयं सर्वाः विकृताः कृतवान्? चलन्ति, किं न वदन्ति?” इति राजा दीर्घनिश्वासं कृत्वा, आत्मानं संयम्य, पुनः अपृच्छत्। ततः कन्याः, धर्मज्ञस्य कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा, शिरसा पादौ स्पृशन्त्यः, वदन्ति—“राजन्, सर्वव्यापी वायुः, धर्मविपरीतेन मार्गेण, अस्मान् उपेक्ष्य, दुष्टकार्यं कर्तुम् इच्छति स्म।” “वयं पितुः वशे स्थिताः, न स्वतन्त्राः; पितरं वरणीयम्। यदि पितरं दास्यति, तदा त्वं अस्माकं पतिर्भविष्यसि।” “स तु अस्माकं वचनं न अङ्गीकृतवान्, पापबद्धः; तेन वयं वायुनाः कठोरतया भग्नाः।” राजा तासां वचनं श्रुत्वा, परमधर्मिष्ठः, महातेजाः, शतं कन्याः प्रत्युवाच—“क्षमा उत्तमं धर्मं क्षमावतां, कन्याः। यूयं एकतया आचार्यं रक्षितवत्यः।” “स्त्रीणां शोभा भूषणं, पुरुषाणां क्षमा; एवं क्षमा देवेष्वपि दुर्लभा।” “यादृशी क्षमा यूयं उपादाय, कन्याः, सम्यक्—क्षमा एव दानं, सत्यं, यज्ञः, कीर्तिः, धर्मः; क्षमायाः आधारः लोकः।” इति कन्याभिः उक्त्वा, राजा, देवसमः, ताः विसर्जितवान्। राजा मन्त्रिभिः सह, योग्यं स्थानं, कालं, पात्रं विचार्य, कन्यादानाय मन्त्रयामास। तस्मिन्नेव काले, कूलिः नाम्ना तपस्वी, ब्रह्मचर्यनिष्ठः, धर्मशीलः, तपः कर्तुं आरब्धवान्। तस्य तपस्विनः समीपे, सोमदा नाम गन्धर्वकन्या, ऊर्मिलायाः पुत्री, सेवायाम् स्थित्वा, विनीतया, धर्मेन, कालेन, गुरुः तया तुष्टः अभवत्।