अथ तारा, वीरपत्नी, सहसा विधवा जाता, शोकसागरस्य तीरे स्थित्वा विलपन्ती, ‘‘पश्य मामद्य, वीरपत्नीं, विधवां कृतां; मम मानः भग्नः, सनातनः पन्था विच्छिन्नः। अनन्तशोकसागरस्य मध्ये निमग्ना अहम्, नूनं मम हृदयम् अयःशिलासमं कठोरं चेद्यं च। पतिं निहतम् दृष्ट्वा, अद्य मम हृदयम् शतधा न भग्नम्? स हि मे स्वभावतः सखा च पतिश्च, प्रियतमः। रणाङ्गणे निहतः स वीरः गतजीवितः; स्त्री पतिहीना, अपि पुत्रवती, विधवेति कथ्यते। अपि च सा धनधान्यसमृद्धा स्यात्, लोके विधवेति एव कथ्यते; हे वीर, त्वं स्वशरीरात् स्रुतरुधिरास्रावशय्यायां शेषः। कृमिकिटसमाकीर्णशय्यासदृशं ते शयनं जातम्; रुधिरधूलिसंवृतं ते शरीरम्। अहम् त्वां बाहुभ्यां नालिङ्गयितुं शक्नोमि, हे हरिपुङ्गव; अद्य सुग्रीवेण घोरायां वैरयुद्धायां स्वार्थः प्राप्तः। रामस्यैकबाणेन तस्य भयम् अपहृतम्; स बाणः हृदयं विदार्य ते शरीरम् अस्पृशत्। त्वां गतप्राणं निरीक्ष्य, अहम् त्वां निवारयितुं यत्नमकार्षम्; तदा नीलः ते शरीरस्थम् बाणम् उद्धृतवान्। स बाणः पर्वतगुहायां ज्वलनसर्पवत् उद्धृतः, तस्य दीप्तिः प्रकाशमाना। अस्तं गच्छन्तमिव सूर्यकान्तिं, तथा ते सर्वाङ्गेभ्यः रुधिरधाराः स्रवन्ति। पर्वताद् धातुरागयुक्ताः स्रवन्त्यः सरितः इव, रणधूलिना आवृतं ते शरीरं मार्जयामास। सा बाष्पपूर्णलोचना, शस्त्राहतेन रुधिरलिप्ताङ्गेन पतिना सह, पतिं निहतम् दृष्ट्वा, वीरं बाष्पैः सिञ्चन्ती। ततः तारा पुत्रम् अङ्गदं, पीतलोचनम्, इदं वचनम् उवाच—‘‘पश्य पुत्र, तव पितुः घोरां अन्त्यदशां।’’ ‘‘राजानं पितरं नमस्कुरु, पुत्र, यः पूज्यः।’’ इत्युक्तः अङ्गदः उत्थाय पितुः पादौ जग्राह। स बलदृढबाहुभ्यां आलिङ्ग्य, ‘‘अहं अङ्गदः’’ इति उवाच; यथा पूर्वं, तथा अद्यापि नमस्कुर्वतः अङ्गदस्य पूजां कुरु। ‘‘दीर्घायुष्मान् भव पुत्र’’—किं न वक्तुम् अर्हसि? अहम् अपि पुत्रेन सह त्वां सेवामि, चेतनारहितं, सिंहेन हतां धेनुमिव वत्सेन सह। यः यज्ञयुद्धं कृत्वा, रामशस्त्रजलैः अभिषिक्तः, समापनस्नानं कृतवान्—कथं त्वं मया विना स्थितः? सुरेन्द्रप्रदत्तं प्रियं सुवर्णमाल्यं, युद्धे तुष्टेन, त्वयि न दृश्यते। राज्यमाहात्म्यं त्वां न परित्यजति, प्राणेषु गतेष्वपि, पर्वतराजे सूर्यकान्तिमिव। मम वचनानि त्वया न शृण्वन्ति, न च त्वां निवारयितुं शक्नोमि; त्वद्वधेन सह पुत्रेण अहम् अपि हता, त्वया सह लक्ष्मीः अपि गता। एवं तारा शोकवेगेन आकृष्यमाणा, दुःखसागरस्य वेगेन शीघ्रं नीताभवत्। तस्यां तथा स्थितायां, वालिनः अनुजः, शीघ्रकर्मा, भ्रातुः अप्रतिममरणेन संतप्तः। स अश्रुपूर्णमुखः, क्षणमेकं मनःशोकदुःखितः, मत्वा चिन्ताशीलः शनैः रामं समीपमगच्छत्, स्वसैन्यैः परिवृतं, दुःखेन विवर्णः। स तं धनुरिषुधरं, महाशाखाङ्किताङ्गं, तिष्ठन्तं दृष्ट्वा, राघवं इदं वचनम् उवाच— ‘‘यथा प्रतिज्ञातं, राजन्, तथा कृतं त्वया, कार्यम् अपि सिद्धम्। अधुना, राजपुत्र, मम मनः सुखेषु निवृत्तम्, मम जीवितं समाप्तम्। एषा रुदती, नगर्यां उच्चैः विलपन्ती, रजनीशा, शोकाभिभूता, नृपतौ निहते, अङ्गदे सन्दिग्धे, राज्ये मम न मनः रमते। क्रोधात् असहिष्णुतया, अतिमात्ररोषेण, भ्रातुः वधः पूर्वं मया अनुमतः। अधुना, वानरपतौ निहते, इक्ष्वाकुवर्य, अहम् अतीव संतप्ये। इदानीं मम मतिः—पर्वतशिखरे वासः, ऋष्यमूक एव दीर्घकालं यथाशक्ति वासः श्रेयः; भ्रातरं हत्वा स्वर्गलाभः अपि न मम। नाहं त्वां हिंसितुम् इच्छामि, न च त्वयि दोषं कृतवान्—इति महात्मना बुद्धिमता मया उक्तम्। रामस्य वचनम् उचितम्, तथा मम कृत्यम् अपि। कथं भ्राता, राम, स्वगुणसम्पन्नं भ्रातरं, राज्यदुःखं चिन्तयन्, कामवशं गच्छन्, वधं इच्छेत्? नाहं तस्य वधं चिन्तितवान्, स्वमाहात्म्यस्य विरुद्धम्; मोहदोषेण मम मनसः, एषा महती विपत्तिः जाताऽभूत्। वृक्षशाखा इव भग्नः, अहम् क्षणमेकं शोकाकुलः शयानः, स माम् आश्वास्य, ‘‘एवं पुनर्न कर्तव्यम्’’ इति उवाच। तेन भ्रातृत्वं, कुलीनता, धर्मः च रक्षितः; मया क्रोधः, कामः, नीचता च दर्शिता। एष कृत्यं अचिन्त्यम्, परिहर्तव्यं, न स्पृहणीयम्, आत्मना परीक्ष्यं; भ्रातुघातेन मया एष पापः कृतः, यथा इन्द्रेण त्वष्टुः पुत्रवधेन। इन्द्रस्य पापं भूमिः, आपः, वृक्षाः, स्त्रियः च जगृहुः; मम पापं तु कः सहेत, कः वानरपथं अनुवर्तेत? अहं न लोकपूज्यः, न उत्तराधिकारी, नापि राज्यस्य पात्रम्, हे राघव, कुलघातकं अधर्मकृत्यं कृत्वा। पापं, निन्दितं, नीचं कृत्यं मया कृतम्, लोके निन्दितः; महद् दुःखं माम् आविशति, जलधारावत् विवरे प्रविष्टम्। भ्रातरं स्वहस्तेन हत्वा, दुःखाग्निना दग्धहस्तलोचनमस्तकः, एषा पापरोगः मद्गज इव तीरं, मां पीडयति। हा, एषा दुःसहा पापता, नरश्रेष्ठ, मम स्वभावं नाशयति; यथा कनकं ज्वलनाग्नौ दग्धं, तथा अहम् अपि, हे राघव।