सा तारा, पतिसम्मानदायिनं मां एकाकिनीं शक्तिहीनां च त्यक्त्वा गतवती, इति शोकवाक्यं व्याहरति—न हि बुद्धिमन्तः कन्यां वीराय दद्युर्न कदाचन। अद्य मां पश्य—पतिव्रतां वीरपत्नीं यः सहसा विधवा जाता, मम यशः भग्नं, धर्ममार्गश्च सनाथः। दुःखसागरस्य गम्भीरतरस्य पारं न पश्यामि, नूनं मम हृदयं शिलायाः कृतमिव, यतः तव वियोगे न विदीर्यते। पतिसंहारं दृष्ट्वा, अद्य मम हृदयं शतधा न भग्नं किम्? स मे सखा, पतिश्च स्वभावतः, प्रियतमः। रणभूमौ पतितं वीरं दृष्ट्वा, स्त्री पतिहीना, अपि पुत्रवती स्यात्, तत्रापि विधवेत्येव कथ्यते। अपि धनेन धान्येन च समृद्धा स्यात्, तथापि विधवेत्येव लोके कथ्यते। हा वीर, त्वं स्वशोणितोत्पन्ने रुधिरास्मिन्प्रवाहे शयानेऽसि, यथा कृमिपूतशय्या स्यात् तथैव तव शय्या जाता, रजःरुधिरसमावृतं ते वपुः। अहं त्वां बाहुभ्यां नालिङ्गयितुं शक्नोमि, कपिसत्तम; अद्य सुग्रीवः स्वार्थमवाप्तवान्, घोरतमे वैरयुद्धे। रामस्यैकया बाणेन तस्य भीरुत्वं नष्टं, तेन बाणेन हृदयं विदारितं तव, शरीरं स्पृष्टम्। अहं त्वां दृष्ट्वा गच्छन्तं धृतुमिच्छन्त्यपि न शक्नोमि, तदा नीलः तव शरीरस्थं बाणं निष्क्रान्तवान्। यथा पर्वतगुहायां दीप्यमानः सर्पः निष्क्रान्तः, तथैव बाणः निष्क्रियमानः दीप्तिमान् अभवत्। संध्याकाले सूर्यरश्मयः यथा निवार्यन्ते, तथा ते सर्वत्र घातेषु रुधिरधाराः प्रवहन्ति स्म। यथा ताम्रगौरवर्णाः प्रवाहाः पर्वताद्वहन्ति, तथैव युद्धरजसा आवृतं तव वपुः मया मृदितम्। अश्रुपूर्णेक्षणा सा तारा, पतिसंहारं दृष्ट्वा, शस्त्रघातितं रुधिरलिप्ताङ्गं पतिं अश्रुभिः सिञ्चन्ति स्म। ततः सा तारा, ताम्रनेत्रं पुत्रं अङ्गदं सम्बोध्य, 'पश्य पुत्र, तव पितुः घोरां चरमां स्थितिम्' इति शोकवाक्यं व्याहरति। 'राजानं पितरं प्रणम, पुत्र, यः पूजार्हः' इत्युक्ते, अङ्गदः उत्थाय पितुः पादावधारयत्। सः बाहुभ्यां दृढवलिताभ्यां पितरं आलिङ्ग्य, 'अहं अङ्गदः' इति व्याहरति; यथा पूर्वं, एवं अद्यापि अङ्गदस्य प्रणामं प्रतिगृहाण। 'पुत्र, दीर्घायुष्मान् भव'—इति त्वं किमर्थं न भाषसे? अहं च पुत्रसहितः त्वां सेवामि, चेतनाहीनं त्वां, यथा सिंहेन हता गोः वत्ससहितया। युध्यज्ञं कृत्वा, रामशस्त्रजलैः स्नातः, समापनकर्मणि, कथं त्वं मया विना स्थितः? देवाधिपेन युद्धे प्रसन्नेन दत्तं सुवर्णमाल्यं तव प्रियं—तदद्य कुतः न पश्यामि? राज्यतेजः त्वां न परित्यजति, प्राणेषु गच्छत्स्वपि, यथा पर्वते सूर्यतेजः। मम वचनानि त्वया न श्रुतानि, न च त्वां निरोद्धुं शक्नोमि; तव युद्धमरणेन सह पुत्रेण अहं नष्टा, त्वया सह श्रीः अपि मम नष्टा। एवं शोकसागरस्य अनिवर्त्यवेगेन तारा आकृष्यमाणा, शीघ्रं दुःखेन आक्रान्ता। एतद् दृष्ट्वा, वालिनः अनुजो, शीघ्रकर्मा, भ्रातुः अप्रतिममरणेन संतप्तः। स अश्रुपूर्णमुखः, क्षणमपि मनः विषण्णं दृष्ट्वा, मन्दं मन्दं रामं सन्निकृष्टं, सखिभिः परिवृतं, दुःखेन पीडितः उपगच्छति। स रामं धनुष्पाणिं, विषसर्पसमबाणं, महात्मलक्षणाङ्किताङ्गं, स्थितं, सम्बोधितवान्—'यथोक्तं कृतं राजन्, फलमपि प्राप्तम्; किंतु मम मनः सुखेषु न तिष्ठति, जीवनं समाप्तम्।' 'एषा रुदती रुदती नगरे, राज्ञि हते, अङ्गदे च संशये, दुःखेन पीडिता, राज्ये मम मनः न रमते।' 'क्रोधाद्दोषात्, अतिवैमनस्यात्, भ्रातृमरणं मया पूर्वं अनुमतम्; कपीन्द्रे हते, इक्ष्वाकुवर्य, अहं महतीं वेदनामनुभवामि।' 'अद्य मम मन्ये, श्रेयः पर्वतशिखरे वासः, ऋष्यमूकस्थाय दीर्घं जीवितुम्; भ्रातुघातेन स्वर्गलाभोऽपि न मे।' 'नाहं त्वां हिंसितुमिच्छामि, न चापराधितवान्—एवं महात्मना रामेणोक्तं; तद्वचनं युक्तं, मम च कृत्यम्।' 'कथं भ्राता स्वगुणसम्पन्नस्य भ्रातुः मरणमिच्छेत्, राज्यदुःखमपि चिन्तयन्, कामवशात्?' 'न ह्यहमेनं हन्तुमभिलषितवान्, तदात्ममाहात्म्यविरोधात्; किंतु मोहदोषात्, मया अयं महापातको कृतः।' 'द्रुमशाखेव भग्नः, क्षणमेकं शुश्रावम्; ततः स मां सान्त्वयामास, 'एवं न पुनः कुर्याः' इति।' 'तेन भ्रातृत्वं, शीलं, धर्मः च रक्षितः; मया क्रोधः, कामः, नीचता च दर्शिता।' 'एष पापः, न कर्तव्यः, नाभिलष्यः, आत्मना विचारणीयः; भ्रातुघातेन पापं मया लब्धं, यथा इन्द्रेण त्वष्टुः पुत्रवधेन।' 'पृथिवी, आपः, वृक्षाः, स्त्रियः च इन्द्रस्य पापं जगृहुः; किंतु मम पापं कः धारयेत्, कः कपिभ्रातुघातिनः मार्गमाचरेत्?' 'नाहं लोके पूजार्हः, न राज्यपदधारकः, किं पुनरपि राज्यस्य; राघव, कुलनाशकरं अधर्मं कृत्वा।' 'अहं पापकर्मा, निन्दितः, नीचः, लोकगर्हितः; महद् दुःखं मां व्याप्नोति, यथा जलनिधिः शून्ये प्रवहति।' 'स्वहस्तैः भ्रातरं हत्वा, दुःखाग्निना दग्धहस्तनेत्रशिराः, पापरोगेण व्याकुलः, मदमत्तदन्तिनिव, नदीतीरं प्रताप्ये।