रामः वालिनं हितोपदेशं कृत्वा अवदत्—“अत्यधिकं स्नेहं न दर्शयेत्, नापि पूर्णमसम्बन्धं; उभयमपि महद्दोषम्। सम्यग्वृत्तिं धारयेत्।” इति। एवं उक्त्वा, बाणैः भीषणैः विदारितः, विकृतनेत्रः, विकटदंष्ट्रदर्शनः वालिः प्राणान् ससर्ज। तदा वानराः स्वपतिं निहतम् आलोक्य, सर्वे प्रमुखवानराः शोकाकुलाः रुरुदुः। किष्किन्धा तु तस्मिन्नेव क्षणे शून्या जाता, यतः वानरेन्द्रः दिवं गतः। उद्यानानि, गिरयः, वनानि च सर्वाणि निरजनानि अभवन्। वानरव्याघ्रे निहते, वानराणां तेजः नष्टम्; येन महावेगेन वनानि कम्पितानि। कः इदानीं पुष्पगुच्छान् बध्नीयात्? कः तानि कर्माणि साधयेत्? येन महद् युद्धं महात्मना गन्धर्वेण कृतम्? गोलेभेन महाबाहुना सह पञ्चदशवर्षाणि, न रात्रौ न दिवा, युद्धं विरमितम्। षोडशे वर्षे, गोलेभो निहतः; तं दुष्टं हत्वा, वालिः, तीक्ष्णदंष्ट्रः, सर्वेषां भीषणः, कथं पतितः? वानरपतौ निहते, वानराः दुःखार्णवे मग्नाः, महावने सिंहसंघे यथा वृषे हते गावः। तदा तारा, शोकसागरमग्ना, पतिं हतं दृष्ट्वा, भूमौ पतिता, वालिनं समालिङ्ग्य, महावृक्षे पतिते लता इव। ततः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः प्रारभ्यते। तत्र तारा, ख्यातकीर्तिः, स्वपतिं वानरेन्द्रं समीपं गत्वा, मृतं प्रति वचनमिदमुवाच। “मम वचनानि अवज्ञाय, हे वीर, दुःखितः भूमौ शोकसमाकीर्णायां शेषः। नूनं भूमिः ममापि प्रियासि, यतः त्वं तामालिङ्ग्य शेषः, न मम प्रति किंचिद् वदसि। दैवेन हि त्वं सुग्रीवस्य वशं प्राप्तः, हन्त; सुग्रीव एव बलवान्, हे दुष्करकर्मप्रिय वीर। ऋक्षवानरश्रेष्ठाः, बलवन्तः अपि, त्वां सेवन्ते; तेषां रुदितानि, अङ्गदस्य च शोकः, असह्यः। मम वचनानि श्रुत्वापि, किमर्थं न जागर्ति? एष वीरशय्या—यत्र त्वं युद्धे हतः शेषः। यत्र त्वया शत्रवः निहताः, तत्र तेऽपि निपतिताः; हे शुद्धात्मन्, कुलोत्पन्न, रणप्रिय, मम प्रियतम। मामेकां दीनां त्यक्त्वा गतः, हे मानद; बुद्धिमन्तः कदापि कन्यां वीराय न दद्युः। पश्य मां, पतिव्रतां, क्षणेन विधवां कृताम्; मम यशः भग्नम्, सनातनमार्गोऽपि नष्टः। शोकसागरमग्नास्मि, अतीव गम्भीरे; नूनं मम हृदयं वज्रसारम्, कठोरम्। पतिं हतं दृष्ट्वा, किमर्थं मम हृदयं न शतधा विदीरितम्? सखा च पतिश्च स्वभावतः, स एव मम प्रियतमः। युद्धे निहतः स वीरः, अन्तं प्राप्तः; या स्त्री पतिहीना, पुत्रवत्सला अपि, सा विधवा इति कथ्यते। धनधान्यसमृद्धा अपि, लोकैः विधवेति कथ्यते; हे वीर, त्वं स्वशरीरात् उद्भूतरुधिरराशौ शेषः। यथा कीटककृमिसंकीर्णः शय्या, तथा ते स्वशयनम्; धूलिधूसररुधिरलेपितं शरीरम्। न शक्नोमि त्वां बाहुभ्यां आलिङ्गितुम्, हे वानरर्षभ; अद्य सुग्रीवः स्वार्थं प्राप्तवान्, घोरस्मिन्विग्रहे। रामस्यैकबाणेन, तस्य भयम् अपाकृतम्; स बाणः हृदयं विदार्य, शरीरं स्पृष्टवान्। त्वां गतासुम् आलोक्य, निरोद्धुं यत्नं कृतवती; तदा नीलः शरीरस्थं बाणं निष्कृष्यत्। यथा पर्वतगुहायाः दीप्तः सर्पः निष्क्रियते, तथा स बाणः निष्कृष्यमाणः, तेजसा विराजमानः। यथा अस्तमिते सूर्यकान्तिर्निवार्यते, तथा सर्वेभ्यः व्रणेषु रक्तधाराः प्रवहन्ति। यथा ताम्ररजतप्रवाहाः पर्वतान्निष्पतन्ति, तथा युद्धधूलिना आवृत्तं शरीरं मम पाणिभिः समुज्ज्वलितम्। अश्रुपूर्णलोचना सा, शस्त्राहता, रुधिरलिप्तशरीरं पतिं दृष्ट्वा, तं वीरं सिञ्चन्ती। तारा तदा ताम्रलोचनं पुत्रं अङ्गदं प्रति उवाच—“पश्य, पुत्र, तव पितुः घोरां अन्त्यदशाम्।” राजानं पितरं नमस्कुरु, पुत्र; स पूज्यः। इति उक्त्वा, अङ्गदः उत्थाय पितुः पादौ गृहीत्वा, दृढमुष्टिभिः आलिङ्ग्य, “अहं अङ्गदः” इति उवाच। यथा पूर्वं त्वं मां सन्मानयः, तथा अद्य अङ्गदं प्रतिनमस्कुर्वन्तं सन्मानय। “दीर्घायुष्मान् भव, पुत्र” इति किमर्थं न वदसि? अहं च पुत्रश्च त्वां सेव्यावः, अपि चेत् चेतना गतासि, सिंहेन सहसा हता गौः वत्ससहिते वृषे हतेव। यज्ञसमं युद्धं कृत्वा, रामस्यास्त्रजलैः स्नातः, समापनस्नानं कृत्वा, कथं त्वं मयि विना स्थितः? प्रियं सुवर्णमाल्यं, देवेन्द्रदत्तं, युद्धप्रियस्य तव, किमर्थं न पश्याम्यत्र? राज्यमाहात्म्यं त्वां न परित्यजति, प्राणेषु गतेष्वपि, यथा पर्वते सूर्यतेजः। मम वचनानि त्वया न श्रुतानि, न च त्वां निरोद्धुं शक्नोमि; तव युद्धे निधनात् अहं पुत्रसहिताऽपि हता, त्वया सह लक्ष्मीः अपि मां जहाति।