वालिनं प्रति तस्य प्राणत्यागसमये, स्नेहपूरितेन हृदया सः वालिः सुग्रीवम् इदं मधुरं वचनम् उवाच—"अङ्गदं रक्षस्व, यः मम प्राणात् अपि प्रियतरः, मयि मय्यपाये च अनाथे च सुतवत् तं पालय। त्वं तस्य पितेव, दातारः सर्वथा रक्षकः च भव, आपद्भ्यः तं रक्ष, यथा अहं रक्षितवान्, हे वानराधिप। एष तारासुतः वीर्ये त्वया तुल्यः, राक्षसानां विनाशे अग्रतः स्थितुम् अर्हति। एष सुतः तारायाः तेजस्वी, युद्धे बलपराक्रमौ दर्शयन्, स्वीयानि कर्माणि करिष्यति। एषा च सुषेणस्य कन्या, अर्थेषु सूक्ष्मेषु च, सर्वलक्षणेषु च निपुणा, सर्वथा सम्पूर्णगुणा अस्ति।" "त्वं राघवस्य कर्तव्यं कर्तुम् अच्युतः भव, अन्यथा धर्मात् च्युतः, हीनः च इति दूष्यसे। एष दिव्यः हेममाल्यं धारय, यत्र महद् श्रेयः निहितम्; मम निधनात् परं एव एष त्याज्यः।" इति उक्त्वा, वालिनः वचनेन स्पृष्टः, सुग्रीवः भ्रातृस्नेहात् हर्षं त्यक्त्वा, पुनः शोकसन्तप्तः बभूव, यथा ग्रहग्रस्तश्चन्द्रः। वालिनः वचः शमितः, सम्यक् कृत्यं कृत्वा, अनुमत्यैव स हेममाल्यं जग्राह। तद् हेममाल्यं दत्त्वा, पुत्रं च तत्र स्थितं दृष्ट्वा, परलोकाय निश्चयम् कृत्वा, वालिः अङ्गदं स्नेहेन वचः उवाच—"देशकालौ स्वीकुरु, सुखदुःखे च सहस्व; ऋतुकाले हर्षशोकौ वह, सुग्रीवस्य आज्ञायाः पालनं कुरु। यथा त्वं मया सदा पालितः, तथा सुग्रीवः त्वयि स्थिते न तावता स्नेहं करिष्यति। नातिस्नेहं न चात्यासनं कुर्याः; उभयमपि दोषकरम्, सम्यग् दृष्टिं धारय।" इत्युक्त्वा, तस्य नेत्रे परिभ्रमन्ति, तिक्तैः शरैः विद्धः, विकटदंष्ट्रः, तस्य प्राणः शरीरे निर्गतः। तदनन्तरं, वानराः स्वामिनं हतं दृष्ट्वा, तत्र आक्रन्दन्; सर्वे वानरश्रेष्ठाः विलपन्ति स्म। किष्किन्धा अपि शून्या अभवत्, वानराधिपे स्वर्गं गते; उद्यानानि, पर्वतानि, वनानि च रिक्तानि। वानरसिंहे निहते, वानराः तेजः ह्रासमुपगच्छन्; यस्य वेगेन वनानि कम्पितानि आसन्। "कः इदानीं पुष्पगुच्छान् बद्ध्वा करिष्यति? कः तं कर्म करिष्यति, येन महद् युद्धं गन्धर्वेण कृतम्? गोलभेन सह, महाबाहुना, पञ्चदश वर्षाणि, नक्तन्दिवं युद्धं न विरामम् अगच्छत्। षोडशे वर्षे तदा, गोलभः हतः; तं दुर्नयम् हत्वा, वालिः, दंष्ट्राकरालः, सर्वेषां भीषणः, कथं पतितः?" इति वानराः शोकमग्नाः। वानरयूथपतेः निधनात्, वानराः तत्र न सान्त्वम् अलभन्त; सिंहैः पूरिते महावने, गवां वृषभे निहते यथा। तदा तारा, शोकसागरे निमग्ना, पतिस्य मुखं दृष्ट्वा, वालिनम् आलिङ्ग्य भूमौ पतिता, यथा लता पतिततरुम् आलिङ्गति। ततः किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशतितमोऽध्यायः आरभ्यते। तत्र, तारा, लोके प्रसिद्धा, स्वपतेः मुखमुपगम्य, मृतस्य वालिनः प्रति वाक्यमिदम् उवाच—"मम वचः उपेक्ष्य, हे वीर, दुःखेन शयाने त्वयि, दुःखमयी पृथ्वी अस्ति। नूनं पृथ्वी त्वया मत्तः प्रियासि, यतः त्वं ताम् आलिङ्ग्य शयितः, माम् न भाषसे। भाग्येन त्वं सुग्रीवस्य वशे गतः, हन्त, अधुना स एव बलवान्, हे वीरकर्मन। ऋक्षवानरश्रेष्ठाः, यथाशक्ति, त्वां उपतिष्ठन्ति; तेषाम् विलापः, अङ्गदस्य च शोकः, दुःसहः। मम वचः शृत्वापि, किमर्थं न जागर्षि? एष स वीरशय्या, तत्र त्वं युद्धे हतः शयितः। यत्र त्वया शत्रवः निहताः, तत्र तेऽपि मृताः; त्वं विशुद्धात्मा, कुलीनः, युद्धप्रियः, मम प्रियतमः। माम् अनाथां कृत्वा गतः, हे कीर्तिद; पण्डिता कन्यां कदापि वीराय न दद्युः। पश्य माम्, पतिव्रतां, सहसा विधवां कृताम्; मम यशः भग्नम्, सनातनमार्गः च छिन्नः। शोकसागरस्य अगाधे निमग्ना अस्मि; नूनं मम हृदयं शिलासमम्, कठिनम्। पतिं हतं दृष्ट्वा, किमर्थं मम हृदयं शतधा न विदीर्यते? सखा च पतिश्च स्वभावतः, प्रियतमः। युद्धे हतः वीरः गतः; पतिहीना स्त्री, अपि सन्तानवत्, विधवा इति कथ्यते। अपि धनधान्यसमृद्धा, जनाः ताम् विधवां वदन्ति; हे वीर, त्वं स्वशोणितस्रवणेन रुधिरसिक्ते शय्यायाम् शयितः। कीटककिटाभिः युक्तशय्या इव, तव स्वशरीरम् एव शयनम्; धूलिना रक्तेन च आवृतः। त्वां बाहुभ्यां आलिङ्गितुम् अशक्ता अस्मि, हे वानरर्षभ; अद्य सुग्रीवः स्वकार्यं प्राप्तवान्, घोरायां वैरयुद्धे। एकेन रामबाणेन तस्य भयम् नष्टम्; स बाणः तव हृदयं विद्ध्वा, शरीरम् अस्पृशत्। त्वां निर्गतम् आलोक्य, त्वां निवारयितुम् इच्छन्ती, तदा नीलः तव शरीरस्थं बाणम् निष्कर्षितवान्।" एवं वालिनः निधनम्, पुत्रपत्नीपुत्रादीनां शोकः, सुग्रीवस्य कर्तव्यनिषेधः, तारायाः विलापः च, वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, विस्तरेण प्रकटितम्।