श्वासं मन्दं कुर्वन् सर्वतः परितः पश्यन् च, श्रान्तः वानराधिपः वालिः आरम्भ एव सुग्रीवम् अनुजम् स्वमुखे स्थितं अपश्यत्। पराजितः सः वालिः, हर्षपूर्णैः स्पष्टवाक्यैः सुग्रीवम् विजयं प्राप्तं वानराधिपतिम् स्नेहेन सम्बोधितवान्। ‘‘सुग्रीव, मा माम् अपराधे आरोपय; दैववशेन एव अहम् मोहितचित्तः पापमार्गे प्रवृत्तः। न खलु सौख्यं उभयोः एककाले लब्धव्यम्, भ्रातृस्नेहः यः पूर्वं आसीत्, सः अद्य विपरीतः जातः। अद्यैव त्वं एतेषां वानराणां राज्यं स्वीकुरुष्व; अहम् अद्यैव यमसदनं यास्यामि। अद्यैव अहम् जीवितम्, राज्यं, विपुलां श्रीम्, अमलां कीर्तिं च त्यजामि, हे सुग्रीव। अस्मिन्नेव अवस्थायाम् अहम् वक्ष्यामि वचः; कठिनं कर्म, राजन्, त्वया कर्तव्यम्। एष बालः अङ्गदः सुखसंवर्धितः, निर्दोषः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ पतितः दृश्यते। एषः मे प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः; मयि विहीने, अनाथे, त्वया आत्मवत् अङ्गदः रक्षितव्यः। त्वं तस्य पितरं, दातारं, परिपालकं च सर्वथा भूत्वा, यथाहं रक्षितवान्, तथा रक्ष। एषः तारासुतः तेजस्वी, त्वया तुल्यपराक्रमः, राक्षसानां विनाशे अग्रे स्थितुम् अर्हति। एषः तारायाः पुत्रः अङ्गदः, वीर्यशौर्यसम्पन्नः, यथोचितं कर्म कुर्यात्। एषा च सुषेणकन्या, अर्थलक्षणेषु, सर्वशास्त्रेषु च पारङ्गता, सर्वकौशलसम्पन्ना अस्ति। राघवस्य कार्यं त्वया अविलम्बेन कर्तव्यम्; अन्यथा धर्महानिः, अपकीर्तिश्च भविष्यति। एष मे दिव्यः हेममाल्यः कण्ठे धार्यः; मम मृत्योरनन्तरं एव त्यक्तव्यः, तत्रैव महत् श्रियम् अधिष्ठितम्। एवं वालिना उक्तः, सुग्रीवः भ्रातृस्नेहात् हर्षं त्यक्त्वा शोकसमन्वितः अभवत्, यथा चन्द्रः ग्रहग्रस्तः। वालिवचनेन शमितचित्तः, यथोचितं कृत्वा, तस्य अनुमत्यैव हेममाल्यं स्वीकृतवान्। सः वालिः, तं हेममाल्यं दत्त्वा, पुत्रं प्रेक्ष्य, परलोकाय निश्चितः, अङ्गदं स्नेहेन उवाच— ‘‘देशकालौ स्वीकुरुष्व, सुखदुःखयोः सहनशीलः भव; सुखे दुःखे च कालेन सह, सुग्रीवस्य वशे स्थित्वा, आज्ञाकारी भव। यथा त्वं मया सदा स्निग्धः पालितः, तथा सुग्रीवः अपि त्वां न अतिविशिष्टं मन्यते। न अति स्नेहम् आचरितव्यम्, न अपि सम्पूर्णं उपेक्षणीयम्; उभयमपि दोषाय। एवम् उक्त्वा, लोचनाभ्यां भ्रममाणाभ्याम्, बाणैः तीव्रं विद्धः, विकटदंष्ट्रः सः वालिः प्राणान् त्यक्तवान्। ततः वानराः, नाथं निहतम् दृष्ट्वा, तत्र प्ररुदितुम् आरब्धाः; सर्वे वानरश्रेष्ठाः विलपन्ति स्म। किष्किन्धा अपि रिक्ता जाता, वानरपतौ स्वर्गं गते, उद्यानानि, गिरयः, वनानि च शून्यानि जातानि। वानरव्याघ्रे निहते, वानराणां तेजः नष्टम्; यस्य वेगेन वनानि कम्पितानि आसन्। कः इदानीं पुष्पगुच्छानि बद्ध्वा समर्पयेत्? कः तं महायुद्धं गन्धर्वेण कृतवान्? गोलभेन सह पन्द्रशवर्षाणि युद्धं अनवरतम् आसीत्; षोडशे वर्षे सः गोलभः निहतः। तं दुष्टं हत्वा, वालिः, भीमदंष्ट्रः, सर्वेषां भीषणः, कथं पतितः? वानरपतौ निहते, वानराः शरणं न प्राप्नुवन्ति स्म, यथा गोवृषे हते गावः। तदा तारा, शोकसागरे निमग्ना, पतिस्य मुखं दृष्ट्वा, वानरपतिं आलिङ्ग्य, भूमौ पतिता, लता इव छिन्नद्रुमम्। ततः श्रीरामायणे वाल्मीकीयि किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः आरभ्यते। तदा तारा, लोके विख्याता, पतिस्य वदनं समीपं गत्वा, मृतं पतिं सम्बोधितवती— ‘‘त्वं मम वचनानि अवज्ञाय, दुःखितः, इयं दुःखमयी भूमौ शेषः। नूनम् भूमिः त्वत्तः मम प्रियतराऽस्ति, हे वानराधिप, यतः त्वं ताम् आलिङ्ग्य शेषः, माम् न भाषसे। दैवेन खलु त्वं सुग्रीवस्य वशे कृतः; सुग्रीवः एव बलवान् जातः, हे पराक्रमशील। ऋक्षवानरश्रेष्ठाः अपि त्वाम् उपासन्ते; तेषां विलापः, अङ्गदस्य शोकः च, असह्यः। मम वचनं श्रुत्वा अपि, किमर्थं त्वं न उत्तिष्ठसि? एष स एव वीरशय्या, यत्र त्वं युद्धे निहतः। अत्र यत्र त्वया शत्रवः हताः, ते अपि मृताः शेरते; हे विशुद्धात्मन्, कुलोद्भव, रणप्रिय, मम प्रियतम। माम् अनाथां विहाय गतः, हे कीर्तिद, पण्डितैः कन्या वीराय न दातव्या। पश्य माम्, वीरपत्नीम्, सहसा विधवां जातां; मम कीर्तिः भग्ना, शाश्वती गतिः च नष्टा।