किष्किन्धाकाण्डस्य द्वाविंशतितमं अध्यायं शृणु। वायुविगलितः, सर्वतः निरीक्ष्य, श्रान्तः स वानरः आरम्भे एव सुग्रीवं स्वं अनुजं पुरतः स्थितं अपश्यत्। वाली, पराजितः, स्पष्टैः स्नेहपूर्णैः वचोभिः विजयीं वानराधिपतिं सुग्रीवं संबोधयन् उवाच— "सुग्रीव! मां तव अपराधाय न समीपं गच्छेत्। दैवेन बलात् आकृष्टः, मोहितमना अहम्। प्रिय, न तु आवयोः एकस्मिन्नेव काले सौख्यं विधिना निश्चितम्। भ्रातृस्नेहः यः पूर्वं आसीत्, स विपर्यस्तः। अद्यैव, वानराणां वनवासिनां राज्यम् स्वीकुरु। अहं तु अद्यैव यमसदनं गच्छामि। जीवनं, राज्यं, विपुलं ऐश्वर्यं, निर्मलं यशः, अहं एकस्मिन्नेव काले परित्यजामि, सुग्रीव। एषा अवस्था अस्ति; अहं वचः ब्रवीमि। यद्यपि दुर्निष्पाद्यम्, राजन्, त्वया कर्तव्यम्। एषः बालः अङ्गदः सुखार्हः, सुखोपचारेण पालितः, निर्दोषः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ शयानः, पश्य। अङ्गदं, यः मम जीवितात् अपि अधिकप्रियः, अनाथं, अनवाप्यं, स्वपुत्रवत् रक्ष। त्वं तस्य पिता, दाता, सर्वथा रक्षकः भव; आपदः संप्राप्ते तं सुरक्षितुम् यथा अहं कृतवान्, वानराधिप। तारायाः पुत्रः अयं वीर्ये तव तुल्यः, राक्षसविनाशे अग्रतः स्थितुम् शक्नोति। तारायाः पुत्रः अयं दीप्तः, युद्धे बलपराक्रमं दर्शयन्, स्वकर्माणि साधयिष्यति। सुशेनस्य कन्या, वित्तविषये, सर्वशकुनिषु, सर्वार्थेषु निपुणा, सर्वसम्पन्ना। राघवस्य कार्यं त्वया निःसंशयं कर्तव्यम्; अन्यथा धर्मभ्रष्टः, अयोग्यः इति हानिम् प्राप्स्यसि। सुग्रीव, एषः दिव्यः सुवर्णमालः स्वकायं धारय; महद् सौभाग्यं तत्र वर्तते; मम मृत्युपर्यन्तं एव त्याज्या। वाली इति उक्तवान्; सुग्रीवः भ्रातृस्नेहात् हर्षं त्यक्त्वा, पुनः शोकग्रस्तः अभवत्, ग्रहग्रस्तचन्द्रः इव। वालीवाक्यैः शान्तः, यथायोग्यं, अनुमत्याः सुवर्णमालां गृहित्वा। सुवर्णमालां दत्त्वा, पुत्रं तत्र स्थितं दृष्ट्वा, परलोकनिश्चयः वाली अङ्गदं स्नेहपूर्वकं उवाच— "देशकालं आलिङ्ग्य, सुखदुःखं सह्य, ऋतौ सुखदुःखं भज, सुग्रीवस्य वश्यः भव। यथा त्वं मया सदा पालितः, तथा सुग्रीवः तव प्रति न तं सम्मानं करिष्यति। नातिप्रियता, नातिवैराग्यम्; उभयम् दोषः; सम्यक् दृष्टिं धारय। एवं उक्त्वा, वाली, नेत्रयुगं परिवर्त्य, तीक्ष्णबाणैः विदारितः, विकटदंष्ट्रः, प्राणं त्यक्तवान्। वानराः, स्वाधिपतिं हतं दृष्ट्वा, तत्र रुरुदुः; सर्वे वानरश्रेष्ठाः विलपितवन्तः। किष्किन्धा रिक्ता; वानराधिपः स्वर्गं गतः; उद्यानानि, गिरयः, वनानि शून्यानि। वानरव्याघ्रः हतः; वानराः तेजः हिनास्ते; यस्य वेगेन वनानि कम्पितानि। कः पुष्पगुच्छान् बध्नाति? कः तत्र महान् युद्धं कृतवान्? कः गन्धर्वश्रेष्ठेन युद्धं कृतवान्? गोलभेन, महाबाहुना, पञ्चदशवर्षाणि, रात्रौ दिवा च युद्धं न समाप्तम्। षोडशे वर्षे, गोलभः हतः; तं दुर्मन्यं हत्वा, वाली, विकटदंष्ट्रः, सर्वेषां भीषणः— कथं पतितः? वानराधिपः हतः; वानराः सुखं न प्राप्नुवन्; वनवासिनः सिंहसमृद्धे महावने, गवः वृषभं हत्वा इव। तारा, शोकसागरं प्रविष्टा, मृतं पतिं दृष्ट्वा, तं वालीं आलिङ्ग्य, भूमौ पतिता, वल्ली महान् वृक्षं आलिङ्ग्य इव। किष्किन्धाकाण्डस्य त्रयोविंशतितमं अध्यायं शृणु। तारा, प्रसिद्धा, वानरराजस्य मुखं समीपं गत्वा, मृतं पतिं संबोधयामास। "त्वं दुःखेन शयानः, मम वचः उपेक्ष्य, भूमौ शोकसमूहितायाम्। नूनं, वानरराज, भूमिः तव मम अपि प्रियतराः; त्वं तां आलिङ्ग्य शयानः, मम न भाषसे। दैवेन, त्वं सुग्रीवस्य अधीनः कृतः; सुग्रीवः एव बलवान्, साहसप्रिय, वीर। ऋक्षवानरश्रेष्ठाः, बलवन्तः, तव समीपं आगता; तेषां विलापः, अङ्गदस्य शोकः, दारुणः। मम वचनं श्रुत्वा अपि, किमर्थं न उत्तिष्ठसि? एषः वीरस्य शय्या; तत्र युद्धे हतः शयानः। यत्र त्वं शत्रून् हतान् कृतवान्, ते तत्र मृताः; शुद्धात्मन्, कुलोत्कृष्ट, युद्धप्रिय, प्रियतम। मां एकां, अनाथां, त्यक्त्वा गतः, मानद; बुद्धिमन्तः वीराय कन्यां न दद्यात्।