युद्धभूमौ पतितस्य वीरस्य वानराधिपतेर्वालिनः शय्यायाम् उपवेशनं ममात्रापि परत्रापि न किञ्चिद् उचिततरं, इति मम मतिः। शत्रुसंमुखे पतितैः वीरैः पूजितः अहम् अत्र विश्राम्येयम्, न तु वानरराजस्य शरणं गच्छेयम्। शृणु भगवतः वाल्मीकिमुनिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डस्य द्वाविंशत्तमोऽध्यायः। विषण्णः सः प्राणान् मन्दमन्दं श्वसन् सर्वतः पर्यवलोक्य स्वमधो भ्रातरं सुग्रीवं तत्रैव स्थितं ददर्श। तदा पराजितः वालिः स्पष्टं स्नेहपूरितया वाचा विजिताय सुग्रीवाय वानरपतये प्रोवाच— "सुग्रीव, मा माम् अपराधदोषेणोपसर्प; दैवबलात् अहम् मोहिता बुद्ध्या अन्यथा कृतवान्। न हि अवयोः कदाचित् एकस्मिन् काले सौख्यं लब्धव्यं, भ्रातृस्नेहः यः पूर्वं आसीत्, सः अद्य विपरीतः जातः। अद्यैव त्वं एतेषां वनवासिनां राज्यं स्वीकुरुष्व; अहम् अद्यैव यमसादनं गच्छामि। अहम् इदानीं जीवितं राज्यं महद् ऐश्वर्यं अमलां कीर्तिं च सर्वं एकत्र परित्यजामि, हे सुग्रीव। इदानीं अहम् एतानि वचांसि वक्ष्यामि; तानि कर्तुम् कठिनानि, किन्तु त्वया कर्तव्यानि, हे वानरराज। एष बालः अङ्गदः सुखोपचारेण संवर्धितः, निष्पापः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ शयानः—तम् पश्य। मम प्राणेभ्यः प्रियतरम् अङ्गदं त्वं आत्मपुत्रवत् अनाथं रक्ष; त्वं एव तस्य पिता, दाता, सर्वथा रक्षकः भव; यथा अहम् रक्षां कृतवान्, तथा त्वया अपि कर्तव्यम्, हे वानरेन्द्र। एष तारासुतः वीर्येण त्वत्समः, राक्षसानां विनाशे अग्रतः स्थास्यति। एष दीप्तिमान् अङ्गदः, तारायाः पुत्रः, युद्धे वीर्यं विक्रमं च दर्शयन्, यथोचितानि कर्माणि करिष्यति। एषा सुषेणकन्या अर्थेषु सूक्ष्मेषु, सर्वेषु च निमित्तेषु, सर्वथा निपुणा अस्ति। राघवस्य कर्तव्यं त्वया निःसंशयं कर्तव्यम्; अन्यथा धर्महानिः स्यात्, त्वं च निन्दां प्राप्स्यसि। एष दिव्यः सुवर्णमाल्यः त्वया धार्यः; महद् श्रेयः अत्र निहितम्, मम मृत्युना एव एष त्याज्यः।" एवं वालिना उक्तः, सुग्रीवः भ्रातृस्नेहात् हृष्टिं त्यक्त्वा पुनः शोकाकुलः अभवत्, यथा ग्रहग्रस्तः चन्द्रमाः। वालिवाक्यैः प्रशमितः, सम्यक् कर्तव्यनिष्ठया, तस्य अनुमत्यैव सः सुवर्णमाल्यं जग्राह। सः सुवर्णमाल्यं दत्त्वा, पुत्रं च समीपस्थं दृष्ट्वा, परलोकाय उद्यतः वालिः स्नेहपूर्णं अङ्गदं प्रति उवाच— "देशकालौ स्वीकुरु, सुखदुःखे क्षमया सहस्व; ऋतौ हर्षशोकौ च सह्यौ कुरु, सुग्रीवस्य वशे भव। यथा त्वं मया सदा स्नेहेन पालितः, तथा सुग्रीवः अपि त्वां तावत् न पालयिष्यति, यावत् त्वं तत्र वससि। नात्यन्तं स्नेहं दर्शय, न च सर्वथा उदासीनः भव; उभयमपि दोषमूलम्, सम्यक् मध्यस्थतां कुरु।" एवं उक्त्वा, तस्य नेत्रे परिभ्रमन्तौ, बाणैः विव्याधितः, विकटदंष्ट्रः वालिः प्राणान् त्यक्तवान्। ततः वानराः स्वपतिं निहतम् आलोक्य रुरुदुः; सर्वे वानरश्रेष्ठाः शोकाकुलाः अभवन्। किष्किन्धा शून्या जाता, वानरपतौ स्वर्गं गते, उद्यानानि रिक्तानि, गिरयः वनानि च शून्यानि। वानरयूथपतेः निधनात् वानराः तेजः हतानि; यस्य वेगेन वनानि काननानि च कम्पितानि। कः इदानीं पुष्पगुच्छानि बध्नीयात्? कः तानि साधयेत्? येन पूर्वं महद् युद्धं गन्धर्वेण कृतम्। गोलभेन महाबाहुना पञ्चदश वर्षाणि, नक्तंदिवं युद्धं न विरमत्। षोडशे वर्षे सः गोलभः निहतः; तम् उद्दण्डं हत्वा, कर्दमदंष्ट्रः वालिः, सर्वेषां भीषणः—सः कथम् अद्य पतितः? वानरयूथपतेः निधनात्, वानराः तत्र न सुखं प्राप्नुवन्; यथा सिंहवनवासिनः गवां वृषभे निहते। तदा तारा शोकसागरमग्ना, मृतपतेः मुखं दृष्ट्वा, तम् आलिङ्ग्य भूमौ पतिता, यथा लता पतिततरुम् आलिङ्गति। शृणु वाल्मीकिरचितस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डस्य त्रयोविंशत्तमोऽध्यायः। तदा तारा यशस्विनी, स्वपतेः वानरराजस्य मुखं उपगम्य, मृतस्य प्रति वचनम् उवाच— "त्वं दुःखितः अत्र शेषे, मम वचनानि उपेक्ष्य, हे वीर, अस्मिन दुःखसमाकीर्णे भूतले। नूनं वानरराज, पृथिवी त्वया मत्तः अधिकं प्रिया; सा त्वया आलिङ्गिता, मम न किंचित् भाषसे। दैवेन नूनं त्वं सुग्रीवस्य वशे कृतः, हन्त; सुग्रीवः एव अद्य महाबलः, हे कृतकृत्यवीर। ऋक्षवानरश्रेष्ठाः, यद्यपि बलवन्तः, त्वां सेवन्ते; तेषां क्रन्दनम्, अङ्गदस्य च शोकः, दुःसह्यः। मम वचनं श्रुत्वापि, किं त्वं न उत्तिष्ठसि? एष स एव वीरस्य शय्या—अत्र त्वं युद्धे निहतः शेषे। यत्र त्वया पूर्वं शत्रवः निहताः, तेऽपि तत्र शय्यां गताः; हे विशुद्धात्मन्, कुलोत्पन्न, रणप्रिय, प्रियतम मम।