सूर्यास्तसमये सर्वे स्नानं कृत्वा अग्निहोत्रं च विधिवत् सम्पाद्य, विश्वामित्रस्य नेतृत्वे अपरिमिततेजसः ते महर्षयः सुखासीनाः अभवन्। रामः अपि सौमित्रिणा सह, ऋषीन् सम्यक् पूजयित्वा, प्राज्ञस्य विश्वामित्रस्य पुरतः उपविष्टः। तदा रामः, तेजस्वी बलसम्पन्नः, तपस्विनां शार्दूलं विश्वामित्रं कुतूहलसमन्वितः पप्रच्छ। "भगवन्, एषा भूमिः कः, वनेन समृद्धा शोभिता? इच्छामि श्रोतुम्—भवतः कल्याणं भूयात्—सत्यं कथयस्व।" रामस्य वाक्यैः समुपस्थितः धर्मात्मा विश्वामित्रः ऋषिसभायाम् सर्वं तस्य भूमेः इतिहासं कथयितुं आरभत। "ब्रह्मणः उत्पन्नः महातपाः कुशः नाम महर्षिः आसीत्, धर्मविद् नित्यनियमपरः, सत्पुरुषैः पूजितः। स महात्मा, अतिबलसम्पन्नः, विदर्भदेश्याः धर्मपत्न्याः चतुर्वर्णाः पुत्रान् उत्पादितवान्। कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजः, वसुः—एते तेजस्विनः, वीर्यसम्पन्नाः, क्षत्रधर्मनिष्ठाः। कुशः धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः पुत्रान् संबोधितवान्—'पुत्राः, धर्मपूर्वकं राज्यं पालयत; धर्मनिष्ठया महत् पुण्यं प्राप्स्यथ।' पितुः वचनं श्रुत्वा, ते चत्वारः श्रेष्ठपुरुषाः, स्वस्वनगराणि स्थापयामासुः। कुशाम्बः तेजस्वी कौशाम्बीं नगरं निर्मितवान्; कुशनाभः धर्मात्मा महोदयं सृजितवान्; असूर्तरजः राजा धर्मारण्यं नगरं कृतवान्; वसुः उत्तमं गिरिव्रजं स्थापितवान्। एषा वसुषः भूमिः, महात्मनः, राम, अत्र अस्ति; पञ्च उत्तमाः पर्वताः सर्वतः प्रकाशन्ते। रम्या सुमागधी नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, एषां पञ्चानां पर्वतानां मध्ये माला इव शोभते। एषा, राम, वसुषः महात्मनः मागधी नदी, दीर्घकालात् सेविता, फलप्रदा, धान्यसमृद्धा। कुशनाभः, राजर्षिः धर्मात्मा, घृताची अप्सरसा सह शतं कन्याः अप्रतिमाः उत्पादितवान्, हे रघुनन्दन। ताः युवत्यः शोभायुक्ताः, अलङ्कृताः, वर्षासु शतधाराः नद्यः इव, उद्यानं प्रविशन्। गायन्त्यः, नृत्यन्त्यः, वाद्यन्त्यः, हे राघव, भूषणैः अलङ्कृताः, परमं सुखं अनुभूतवन्त्यः। ताः सर्वाङ्गसुन्दरीः, पृथिव्यां अप्रतिमरूपाः, उद्यानं प्रविशन्, मेघेषु तारा इव आसीन्। तासाम् सर्वासाम् गुणयुवत्याः द्रष्ट्वा, वायुदेवः, सर्वभूताधिपः, वचनम् उक्तवान्— 'अहं सर्वाः इच्छामि, पत्न्यः भवितुम्; मानवभावं त्यक्त्वा, दीर्घायुषः भविष्यथ। मानवेषु यौवनं क्षणिकम्, किन्तु अव्ययम् यौवनं, अमरत्वं च प्राप्स्यथ।' वायोः सहजकर्मणः वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः हसन्त्यः प्रत्युवाचुः— 'देवश्रेष्ठ, सर्वभूतानां मध्ये त्वं विचरिष्यसि; सर्वे तव शक्तिं जानन्ति; किम् कारणं, यः अस्मान् अवमानयति?' 'देव, वयम् सर्वाः कुशनाभस्य कन्याः; तपस्यामः, स्वस्थानरक्षणाय, देव।' 'मा तादृशः कालः आगच्छेत्, यः सत्यवद् पितरं लज्जयेत्; वयम् स्वधर्मानुगत्या, तेन पतिं विन्दामः।' 'पिता एव नः स्वामी, परमदेवताः; यः पिता दत्तवान्, स एव पतिः।' तासाम् वचनं श्रुत्वा, हरिः देवः, क्रोधात्, सर्वेषु शरीरेषु प्रविष्टः, ताः कन्याः अंगुलिप्रमाणं कृत्वा, भङ्क्तवान्, भगवन्, बलवान्। वायोः शरीरभङ्गात्, भीताः, ताः कन्याः राजगृहं प्रविशन्; प्रविश्य, अत्यन्तं व्यथिताः, लज्जिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः। प्रियाः कन्याः विकृताः, दुःखिताः दृष्ट्वा, राजा, व्याकुलः, वचनम् उक्तवान्— 'किम् एतत्? कथयत, कन्याः; कः धर्मं अनादृतवान्? कस्य कारणात् सर्वाः विकृताः अभवन्? युष्माभिः गच्छन्त्यः मौनं धृतम्।' इति राजा, दीर्घनिश्वासं कृत्वा, आत्मानं संयम्य। ततः, कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः, पितुः चरणौ शिरसा स्पृशन्त्यः, वदन्त्यः— 'राजन्, सर्वव्यापी वायुर्नः धर्मविपरीतं कर्तुम् इच्छन्, धर्मं अनादृत्य।' 'वयम् पितुः वशे, भगवन्; स्वतन्त्राः न स्मः; पितरम् चिन्तय; यः पिता दत्तवान्, तस्य वयम्।' 'सः अस्माकं वचनं न स्वीकरोति, पापबद्धः; एवं वदन्त्यः वयम् सर्वाः वायुनाः ताडिताः।' तासाम् वचनं श्रुत्वा, राजा, परमधर्मात्मा, महातेजाः, शतं कन्याः प्रत्युवाच— 'क्षमा उत्तमं धर्मं क्षमशीलानां, कन्याः; युष्माभिः एकत्वेन वंशः रक्षितः।' 'स्त्र्याः अलङ्कारः, पुरुषाणां क्षमा; किन्तु एषा क्षमा देवेष्वपि दुर्लभा।' 'यथा युष्माभिः क्षमा अचरित, कन्याः, सर्वासाम्; क्षमा एव दानं, क्षमा सत्यं, क्षमा यज्ञः, कन्याः।' इति विश्वामित्रः, रामाय, तस्य भूमेः महत्त्वं, कुशवंशस्य इतिहासं, कन्यानां धर्मनिष्ठां, तेषां क्षमायाः महत्त्वं च, स्नेहपूर्णं कथयामास।