यः सम्यग्दर्शी, सान्त्वदानक्षमासक्तः, धर्मलाभेन प्राप्तदेशगतः, तस्य त्वया शोकः कर्तव्यो नास्ति। अग्रगण्याः सर्वे वानराः, अयं च तव पुत्रः अङ्गदः, वानरराज्यं च त्वया रक्षितम्, हे निष्पापे। एतौ दुःखतप्तौ सौम्यया प्रेरय; तव सहाय्येन अङ्गदः पृथिवीं पालयतु। यदा वंशः प्रवर्तते, कर्तव्यं च स्पष्टं दृश्यते, तदा राज्ञः सर्वाणि कर्माणि विधेयानि; कालस्य एषा निश्चितिः। वानरराजस्य यथोचितानि संस्काराणि क्रियतां, अङ्गदश्चाभिषिच्यताम्; पुत्रं सिंहासने स्थितं दृष्ट्वा त्वं शान्तिमवाप्स्यसि। एवं तस्य वचः श्रुत्वा, पतिसोकदुःखपीडिता तारा समीपस्थितं हनूमन्तं प्रत्युवाच। मम तु, शतगुण्यपि अङ्गदाद्भ्यः, अस्य निहतवीरस्याङ्गसङ्ग एव श्रेयः। न मम वानरराज्ये, न वा अङ्गदे अधिकारः; सर्वेषु कार्येषु तस्य मातुलः सुग्रीवः प्रधानः। हनुमन्, अङ्गदं प्रति एषा बुद्धिः न धार्या; पुत्रस्य हि पिता बन्धुः, न माता, हे वानरश्रेष्ठ। मम तु, इह वा परत्र वा, न किञ्चित् अन्यत् उचितं, यथा शय्या एषा, यत्र शूराः शत्रुमुखे पतिताः, तत्र विश्रान्तिः, न तु वानरराजस्य शरणगमनम्। इदानीं शृणु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः। सः क्षीणप्राणः, सर्वतः निरीक्ष्य, श्रान्तः, अग्रे सुग्रीवं भ्रातरं स्थितं ददर्श। वानराधिपतिं विजितं सुग्रीवं प्रति, वालिः स्नेहपूर्णं स्पष्टवचनमुवाच। "सुग्रीव, त्वं मां पापकर्मणि न दुष्याः; अहं दैवेन बलात् नीतः, मोहितचेताः। सौम्य, न हि उभयोः सुखं एकस्मिन्काले लब्धव्यं; भ्रातृस्नेहः यः पूर्वमासीत्, स इदानीं विपरीतः। अद्यैव त्वं एतेषां वानराणां राज्यं स्वीकुरु; अहं ह्यद्य यमसादनं गच्छामि। अहं अद्य जीवनं, राज्यं, महद्विभवम्, निर्मलकीर्तिं च त्यजामि, हे सुग्रीव। इदानीं अहं यद्वचनं वदामि, तत् कर्तव्यम्, यद्यपि कष्टं, त्वया कर्तव्यमेव, हे राजन्। अयं बालः अङ्गदः, सुखेण संवर्धितः, निर्दोषः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ पतितः, पश्य। मम प्राणेभ्यः अपि प्रियं अङ्गदं, अनाथं, अनाश्रयं, आत्मवत् रक्ष; त्वं तस्य पिता, दाता, सर्वथा रक्षकः, आपद्गतेषु तं रक्ष, यथा मया रक्षितः, हे वानराधिप। अयं तारा-पुत्रः तेजस्वी, त्वत्समः पराक्रमे, राक्षसानां विनाशाय अग्रे स्थितः स्यात्। अयं तारा-पुत्रः अङ्गदः, तेजस्वी, युद्धे बलपराक्रमौ दर्शयिष्यति। एषा च सुषेणदुहिता, वित्तस्य सूक्ष्मेषु, सर्वलक्षणेषु, सर्वथा निपुणा। त्वं राघवस्य कार्यं कर्तव्यम्, संदेहं विना; अकर्तव्ये धर्महानिः स्यात्, त्वं च निन्द्यः स्याः। सुग्रीव, एतां दिव्यां हेममालां धारय; महान् लाभः अस्याम्, मम मृत्युपर्यन्तं च त्याज्या न। वालिना एवं उक्तः, सुग्रीवः भ्रातृस्नेहात् हर्षं त्यक्त्वा पुनः शोकसंतप्तः, ग्रहग्रस्तशशाङ्कवत् अभवत्। वालिवचनैः प्रशमितः, धर्म्यं कृतवान्, सः अनुमत्यैव तां हेममालां जग्राह। हेममालां दत्त्वा, पुत्रं च पश्यन्, परलोकाय कृतनिश्चयः, वालिः अङ्गदं स्नेहपूर्वकं उवाच। "काले देशे च स्थित्वा, सुखदुःखयोः सहनशीलः भव; सुखदुःखे यथाकालं सहस्व, सुग्रीवस्य आज्ञां शृणु। यथा त्वं मया सदा प्रियतमः, तथा सुग्रीवः त्वां तावत् न मानयिष्यति, यावत् तस्य समीपे स्थितोऽसि। नातिप्रियं, नात्यप्रियम्, उभयं दोषकारणम्; समदृष्टिः एव धार्या।" एवं उक्त्वा, नेत्रे चलयन्, तीक्ष्णैः शरैः विदारितः, भीषणदंष्ट्रः, वालिः प्राणान् त्यक्तवान्। ततः वानराः, नाथं हतं दृष्ट्वा, विलपन्तः तत्र बभूवुः; अग्रगण्याः सर्वे वानराः शोकमग्नाः। इदानीं किष्किन्धा रिक्ता, वानरपतिः स्वर्गं गतः; उद्यानानि, गिरयः, वनानि च शून्यानि। वानरसिंहे हते, वानराः तेजोहीनाः अभवन्, यस्य महावेगेन काननानि कम्पितानि। कः इदानीं पुष्पगुच्छान् बध्नाति? कः तद् साधयेत्? यस्य महद् युद्धं गन्धर्वेण कृतम्? गोलेभेन सह पञ्चदशवर्षाणि, नक्तंदिवं युद्धं न विरमितम्। षोडशे वर्षे गोलेभः हतः; तं दुष्टं हत्वा, वालिः तीक्ष्णदंष्ट्रः, सर्वेषां भीषणः, कथं पतितः? वानरयूथपः हते, वानराः शान्तिं न प्राप्नुवन्ति, सिंहसंवृते महावने, यथा वृषे हते गावः।