यः स हनुमान्, येन सहस्रशः लक्षशश्च वानराः आशां कुर्वन्तः तिष्ठन्ति स्म, स एव स्वकृतान्तमधिगतः। यतः स सर्वं यथावत् पश्यन्, सान्त्वदानक्षमायाः परायणः, धर्मलाभेन प्राप्तं लोकं गतः, तस्मात् तस्य विषये त्वं शोचितुम् अर्हसि न। वानरश्रेष्ठाः सर्वे, अयं च तव पुत्रोऽङ्गदः, वानरराज्यं च त्वया संरक्षितम् अस्ति, हे अनघे। त्वं सौम्यया वाचा एतौ दुःखदग्धौ सान्त्वय, आर्ये, तव आश्रयणेन अङ्गदः पृथिवीं पालयतु। यथा वंशः प्रवर्तते, यथा कर्तव्यं स्पष्टं जातम्, तथा सर्वं राजधर्मं आचरितव्यं—एष कालस्य निश्चितिः। वानरराजस्य यथाविधि संस्कारः क्रियेत, अङ्गदः अभिषिक्तश्च भवतु; पुत्रं सिंहासनस्थं दृष्ट्वा त्वं शमं प्राप्स्यसि। एवं हनुमतः वचनं श्रुत्वा, पतिसम्मरणशोकाभिभूता तारा समीपस्थितं हनूमन्तं प्रत्युवाच। मम खलु शतगुणं पुत्रादङ्गदादपि, एष वीरशरीरस्याङ्कग्रहणमेव श्रेयः। न मम वानरराज्ये न चाङ्गदे अधिकारः, सर्वकार्येषु तस्य मातुलः सुग्रीव एव प्रधानः। हनुमन्, अङ्गदस्य विषये एषा बुद्धिर्न धार्या; पुत्रस्य तु पिता बन्धुः न तु माता, हे वानरश्रेष्ठ। न हि ममात्र न परत्र वा किञ्चिदन्यत् युक्ततरं, यदिदं शत्रुमुखे पतितवीरैः पूजिते शय्यायामेव विश्रामः, न तु वानरराजस्य आश्रयणम्। एतस्मिन्नेव काले श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, प्राणान् मन्दं मन्दं श्वसन्, सर्वतः चक्षुषा विलोकयन्, स क्लान्तः वालिः आरम्भ एव सुग्रीवं तं अनुजं पुरतः स्थितं दृष्टवान्। तदा पराजितः वालिः, स्नेहपूर्णं स्पष्टवचनं विजिताय सुग्रीवाय वानरेन्द्राय प्राह। "सुग्रीव, मा माम् अपराधे दोषेण समीपं गच्छ; अहं दैवेन बलात् आकृष्टः, मोहितचित्तश्चास्मि। न हि उभयोः सुखं कालसमये दत्तमिति मे निश्चयः; भ्रातृस्नेहः यः पूर्वमासीत्, स अद्य विपरीतः जातः। अद्यैव त्वं एषां वनवासिनां राज्यं स्वीकुरु; अहं अद्य प्रस्थितः यमसादनं गमिष्यामि। इदानीं जीवितं राज्यं महदैश्वर्यं निर्मलकीर्तिं च एकैकशः त्यजामि, हे सुग्रीव। इदानीं, हे वीर, एतानि वचनानि वदामि; दुःसाध्यानि अपि, हे राजन्, कर्तव्यानि त्वया। पश्यैतं बालमङ्गदं, सुखे अभिवर्धितं, निष्पापं, अश्रुपूर्णमुखं, भूमौ पतितं। एषः मम प्राणेभ्यः अपि प्रियः अङ्गदः, अनाथं मयि गच्छति, पुत्रवत् रक्षस्व। त्वं तस्य पिता, दाता, सर्वरक्षिता च भूत्वा, सर्वत्र संकटे तं रक्ष, यथा अहं रक्षितवान्, हे वानरेन्द्र। एषः तारायाः पुत्रः, वीर्ये तुभ्यं समः, राक्षसानां विनाशे अग्रतः स्थास्यति। एषः तेजस्वी अङ्गदः, तारासुतः, युद्धे साहसम् पराक्रमं च प्रदर्शयन्, यथोचितं कर्म करिष्यति। एषा च सुषेणदुहिता, वित्तेषु सूक्ष्मेषु चिह्नेषु च निपुणा, सर्वकर्मसु निपुणा च। त्वं राघवस्य कार्यं निःशङ्कं निर्वर्तय; अन्यथा धर्मो हान्येत, त्वं च निन्द्यः स्याः। एषं दिव्यं हेममाल्यं धारय; तत्र महत् सौभाग्यं निहितम्, मम मरणानन्तरं एव त्याज्यम्। एवं वालिना उक्तः सुग्रीवः, भ्रातृस्नेहात्, हर्षं त्यक्त्वा पुनः शोकसमन्वितः बभूव, यथा ग्रहग्रस्तश्चन्द्रः। वालिवचनैः शान्तचित्तः, यथोचितं कर्तव्यं कृत्वा, तस्य अनुमत्यानन्तरं हेममाल्यं जग्राह। तत् हेममाल्यं दत्त्वा, पुत्रं च समीपं स्थितं दृष्ट्वा, परलोकाय स्थितचित्तः वालिः अङ्गदं स्नेहेन उवाच—"अद्य स्थानकालौ स्वीकुरु, सुखदुःखे सहस्व, ऋतौ हर्षशोकौ च सहस्व, सुग्रीवस्य वशे भव। यथा त्वं मया सदा स्नेहेन पालितः, तथा सुग्रीवः तव समीपे स्थितस्य तावन्मात्रं न स्नेहं करिष्यति।" अतिशयितं स्नेहं न कुर्याः, न च सर्वथा वैराग्यं; उभयं दोषाय, तस्मात् सम्यग्वृत्तिं धारय। एवं उक्त्वा, व्यथितदृष्टिः, बाणैः तीव्रं विदारितः, विकटदन्तः, वालिनः प्राणाः शरिरात् निष्पेतुः। ततः वानराः, नाथे निहते, तत्र व्याहरन्; सर्वे वानरश्रेष्ठाः विलपितुम् आरब्धवन्तः। किष्किन्धा अद्य शून्या, वानरपतौ दिवं गते; उद्यानानि, गिरयः, वनानि च सर्वाणि विरलानि जातानि। वानरयूथपः हतः, वानराः तेजः ह्रासितवन्तः, येन महावेगेन वनानि कम्पितानि। कः इदानीं पुष्पगुच्छानि बध्नीयात्? कः तद् साधयेत्? येन महद् युद्धं महात्मना गन्धर्वेण कृतम्? गोलबेन सह पञ्चदश वर्षाणि, नक्तंदिवं च युद्धं न विरामं प्राप्नोत्। षोडशे वर्षे तु स गोलेबः निहतः; तं दुर्नयम् हत्वा, वालिः तीक्ष्णदंष्ट्रः, सर्वेषां नः भीषणः, कथं स अद्य पतितः?