तदा तारा विलपन्ती, पतिसमीपे स्वगुणैः शोभनैः सुता अंगदं परित्यज्य दीर्घकालं वनवासाय गतं वानरराजं किं त्वया त्यक्तमिति शोकात् प्रार्थयन्ती, तं धर्मात्मानं पुत्रं न त्याजनीयमिति पुनः पुनः स्मारयामास। यदि मया किंचित् प्रमादात् अप्रियं कृतं, तद् दीर्घबाहो क्षन्तव्यं त्वया, वानरेन्द्र, तव पादयोः मम शिरः प्रणमामि, इति साभिलाषं वक्ति स्म। ततः सा तारा, पतिसमीपे अन्याभिः वानरीभिः सह शोकार्त्या रुदती, अनिन्द्यया रूपेण, तत्रैव वालिनः शयने प्रायोपवेशनं कर्तुम् निश्चितवती। तस्यां विषण्णायां, सान्त्वनाय हनूमान् वानरयूथपः, पतितां दिवः तारा इव ताराम्, शान्तया वाचा समाश्वासयत्। सः हनूमान् ताम् उवाच—"मर्त्यस्य पुण्यपापहेतुभिः स्वकर्मणाम् अनुगुणं शुभाशुभफलप्राप्तिः मृत्युः च निश्चितः, नात्र संशयः। त्वं शोचसि शोक्यं, कृपणं कृप्यसे, परं कः अत्र देहे बुद्बुदवत् स्थिते शोचनीयः? एषः अंगदः जीवन् तव पुत्रः इति ज्ञात्वा, तस्य भविष्ये यद् योग्यं तत् चिन्तनीयम्। भवती जन्ममृत्युव्यवस्थां यथावत् जानाति, अतः पण्डितेन साधुकार्यं कर्तव्यम्, न केवलं लौकिकम्। यस्य प्रतीक्षया सहस्रशः वानराः आसन्, सः स्वगतिं प्राप्य गतः। सः सम्यग्दर्शी, सन्धानदानक्षमया युक्तः, धर्मलाभेन गतः, अतः तस्मिन् न शोचितव्यम्। अग्र्यवानराः च अयं च अंगदः पुत्रः, वानरराज्यं च तव रक्षां प्राप्नुवन्ति, कल्याणि। शोकतप्तौ एतौ सौम्ययाऽनया सान्त्वना कर्तव्या; तव समर्थनं लभित्वा अंगदः पृथिवीं पालयतु। वंशः प्रवर्तते, कर्तव्यं च स्पष्टम्, राजकार्याणि सम्यक् क्रियन्ताम्, कालधर्मः अयं निश्चितः। वानरराजस्य यथाविधि क्रिया क्रियतां, अंगदः अभिषिच्यताम्; पुत्रं सिंहासने दृष्ट्वा तव मनः शान्तिं प्राप्स्यति।" एवं हनूमतः वचनं श्रुत्वा, पतिसोकदुःखपीडिता तारा समीपस्थं हनूमन्तम् प्रत्युवाच—"मम दृष्ट्या एषः हतवीरस्याङ्कसंश्लिष्टः देहः शतगुणं अंगदादपि श्रेयान्। न मम वानरराज्ये, न वा अंगदे अधिकारः; सर्वेषु कार्येषु तस्य पित्रैव सम्बन्धः, न मम, हनूमन्। मम न अन्यत् शोभनं, निहतानाम् शूराणां शय्यायाम् विश्रान्तिः श्रेयसी, न तु वानरराजस्य शरणगमनम्।" एवमुक्ते, वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं, मन्दं श्वसन् सर्वतोऽवलोकयन् सः क्लान्तः वालिः अग्रे स्थितं अनुजं सुग्रीवं ददर्श। सः विजयेन विजितः वालिः स्नेहपूर्णया वाचा वानरेन्द्रं सुग्रीवं सम्बोधितवान्—"सुग्रीव, मम पापस्य त्वया दोषारोपणं न कर्तव्यम्; अहं दैवेन बलात् आकृष्टः, मोहिता चेतसा। सुखं नो द्वयोः एकस्मिन्नेव काले नासीत्, भ्रातृस्नेहः अपि परिवर्तितः। अद्यैव एषां वानराणां राज्यं त्वया स्वीक्रियताम्; अहं यमसदनं गच्छामि। प्राणान्, राज्यं, विपुलां श्रीं, अमलां कीर्तिं च, सर्वं त्यजामि अहम्, सुग्रीव। इदानीं यद् वक्तव्यमस्ति, तद् वदामि; कठिनं कार्यं, राजन्, कर्तव्यम्। एषः बालः अंगदः सुखोपचारेण पालितः, निष्पापः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ पतितः दृश्यते। एषः मम प्राणेभ्यः प्रियतमः, अनाथः मया विना; त्वया पुत्रवत् संरक्षितव्यः। त्वं एव तस्य पिता, दाता, सर्वथा रक्षिता, आपत्तिषु च तं सुरक्षां दातव्यम्, यथा अहं कृतवान्। अयं तारा-पुत्रः तेजस्वी त्वद्वीर्यसमः, राक्षसानां विनाशे अग्रे तिष्ठति। अयं यौवनस्थः अंगदः यथायोग्यं कर्म कुर्यात्, पराक्रमं च युद्धे दर्शयेत्। एषा च सुषेणात्मजा सर्वार्थेषु कुशलाऽर्थशास्त्रेषु, शुभलक्षणेषु च, सर्वथा निपुणा। त्वया राघवस्य कार्यं निःशंकं कर्तव्यम्; अन्यथा अधर्मः स्यात्, च तव अपकीर्तिः। एष मे दिव्यः हेममाल्यं धारय, यत्र महद् श्रेयः, मम मृत्योरनन्तरं एव त्याज्यम्।" एवमुक्तः वालिना, सुग्रीवः भ्रातृस्नेहात् हर्षं त्यक्त्वा पुनः शोकग्रस्तः अभवत्, ग्रहग्रस्तचन्द्रमाः इव। वालिवचनैः प्रशमितः, यथोचितं कृतवान्, तस्य अनुमत्याः तं हेममाल्यं गृहीत्वा धारयामास। वालिना तं हेममाल्यं दत्वा, पुत्रं समीपस्थं दृष्ट्वा, परलोकाय उद्यतं, स्नेहपूर्वकं वालिः अंगदं भाषितवान्—"देशकालौ स्वीकुरुष्व, सुखदुःखे च सहनशीलः भव; सुखदुःखे कालेन वह, सुग्रीवस्य वशे भव।" एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः समाप्तः।