निश्शेषं कालः एव प्राणिनां अन्तकः—नात्र संशयः। तस्य प्रभावेन त्वं, हे वानराधिप, सुग्रीवस्य वशं गतः, प्रतिरोधं कर्तुं अशक्तः अभवः। युद्धे वानरराजं वालिनं हत्वा, यद्यपि स अन्येन सह समरः आसीत्, काकुत्स्थकुलोत्पन्नः रामः तस्मिन् दोषे सति अपि शोकं न गच्छति। अधुना अहं तव भार्या, पतिस्नेहम् अननुभूता, दुःखेन पीडिता, अनाथवत् दुःखिता जीविष्यामि। अङ्गदः अपि, या स्नेहपोषितः, सुखसंवर्धितः, स मम इच्छायाः अधीनः जीविष्यति, यदा तस्य पितुः भ्राता कोपग्रस्तः अस्ति। "हे पुत्र, पश्य तव पितरं, धर्मनिष्ठं, महात्मानं; किन्तु तस्य दर्शनं त्वया दुर्लभम् भविष्यति। पुत्रं समाश्वास्य, मम वचनं तस्मै निवेदय; शिरसि चुम्बित्वा, त्वं दीर्घयात्रां प्रति प्रस्थितः।" "सुग्रीव, त्वं तुष्टः भव; त्वं पुनः रुमा प्राप्स्यसि। राज्यं निर्व्यग्रः पालय, तव भ्राता रिपुः नष्टः।" "किं मां न प्रतिवदसि, प्रियतमे, इति विलपन्तीं मां? एतानि दीर्घबाहूनि स्त्रियः, तव पत्न्यः, पश्य, हे वानरनाथ।" तस्याः विलापं श्रुत्वा, सर्वाः वानर्यः अङ्गदस्य समीपं समागत्य, शोकेन संतप्ताः, दुःखार्ताः, उच्चैः रुदन्। "किं त्वया अङ्गदः, वीरपुत्रः, परित्यक्तः, दीर्घकालं वनवासाय गतः? न उचितं धर्मात्मानं, प्रियं, रूपसम्पन्नं पुत्रं परित्यक्तुम्। यदि अहं त्वां प्रति किंचित् अप्रियं अज्ञानतः कृतवती, तर्हि क्षमस्व, महाबाहो; वानरकुलनाथ, तव पादयोः मम शिरः नतं करोमि।" एवं तारा, पतिसमीपे अन्याभिः वानर्यः सह, शोकार्ता, अश्रुपूर्णा, तत्रैव वालिनः पार्श्वे अनशनव्रतं कर्तुं निश्चक्रमे। एवं किष्किन्धाकाण्डस्य एकविंशः सर्गः समाप्तः। ततो हनुमान्, वानरश्रेष्ठः, ताम् तारां, या नभः पतिततारावत् भूमौ पतिता, सान्त्वयामास। "कर्मणां शुभाशुभफलम् मृत्युः अनन्तरं स्वयमेव प्राणी प्राप्नोति, धर्माधर्महेतुना, न च कश्चित् भ्रमः। त्वं शोचसि शोक्यं, अनुकम्पसि दुःखितम्; किन्तु अस्मिन् देहे, यः जलफेनवत्, कः वास्तवतः शोक्यः? एष अङ्गदः तव जीवन्न् आत्मजः इति मन्यस्व; तस्य भव्याय योग्यं कर्तव्यं चिन्तय। सत्त्वानां आगमनं गमनं च निश्चितं त्वया ज्ञातम्; तस्मात् पण्डितः शुभं कुर्यात्, न केवलं लौकिकम्। यस्मात् यस्य आशां कृत्वा सहस्रशः वानराः स्थिताः, सः अधुना स्वगति प्राप्तः। यः सम्यक् पश्यन्, सन्धानदानक्षमः, क्षमायुक्तः, धर्मलाभेन गच्छति, तस्मात् त्वं न शोचनीयम्। सर्वे वानरश्रेष्ठाः, अयम् अङ्गदः, वानरराज्यं च तव रक्षायाम् स्थिता, हे निष्कलङ्के। शोकेन संतप्तौ एतौ समाश्वासय; तव सहायेन अङ्गदः पृथिवीं पालयतु। यद् वंशः प्रवर्तते, यत् कर्तव्यं तद् निश्चितम्, राजधर्माः क्रियन्ताम्; कालस्य निश्चितता एषा। वानरराजस्य यथोचितं संस्कारं कुर्यात्, अङ्गदस्याभिषेकः च क्रियताम्; आत्मजं सिंहासने दृष्ट्वा त्वं शान्तिं लप्स्यसि।" एवं श्रुत्वा, पतिहान्याः दुःखार्ता तारा, समीपस्थं हनुमन्तं प्रत्युवाच। "मम तु एष हतः वीरः अङ्गसंग्रहः, शतगुणात् अङ्गदादपि श्रेयः; मम न वानरराज्ये, न अङ्गदे च अधिकारः; सर्वेषु कार्येषु तस्य भ्राता सुग्रीवः एव अधिकारी। हनुमन्, अङ्गदं प्रति एषा बुद्धिः न कर्तव्या; पिता एव पुत्रस्य बन्धुः, न माता, हे वानरश्रेष्ठ। मम तु न किञ्चित् श्रेयः, निहतवीरशय्या एव मम योग्यतमम्, न तु वानरराजस्य आश्रयणम्।" एवं द्वाविंशः सर्गः समाप्तः। ततः स्वल्पश्वासः सर्वतोऽवलोकयन् श्रान्तः सः सुग्रीवं स्वमणुजं पुरतः स्थितं दृष्टवान्। वालिः पराजितः, स्नेहयुक्तया वाचा, विजिताय सुग्रीवाय वानरपतये उवाच— "सुग्रीव, त्वं माम् अपराधं प्रति न उपसर्प; अहं कालवशेन बलात् आकृष्टः, मोहितचित्तः। प्रिय, अहं न मन्ये यद् उभयोः एकत्र सौख्यं विधिना निर्धारितम्; भ्रातृस्नेहः यः पूर्वम् आसीत्, सः अधुना विपरीतः। अद्यैव त्वं एतेषां वानराणां राज्यं गृहीत्वा, जानिहि यद् अहम् अद्य गन्ता यमसदनम्। इदानीं अहं जीवितं, राज्यं, विपुलां श्रीम्, अमलां कीर्तिं च, एकस्मिन्न् क्षणे त्यजामि, हे सुग्रीव। एषः अङ्गदः पश्य, सुखसंवर्धितः, निर्दोषः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ पतितः। मम प्राणेभ्यः अपि प्रियं अङ्गदं, अनाथम्, अनवलम्बम्, आत्मवत् रक्ष; त्वं एव तस्य पिता, दाता, सर्वथा रक्षिता, संकटेषु च तं रक्ष, यथा अहं रक्षितवान्, हे वानराधिप।