तदा तारा पतिव्रता वालिनं पतितं दृष्ट्वा, शोकेन संतप्ता, सुग्रीवाय मानं दातुं समुपविष्टा। सा सौन्दर्ययौवनदक्षिण्यैः सुराङ्गनानां मनांसि कम्पयितुमर्हसीति वालिना सत्कृता। कालः नूनं जीवितान्तकः; तस्य प्रभावेन त्वं सुग्रीववशमुपगता, प्रतिरोधं कर्तुं न शक्ता इति तस्य वाक्यं श्रुत्वा सा विषण्णा बभूव। रामः काकुत्स्थवंशसम्भवः, वालिनं रणाङ्गणे परं प्रतियुध्यमानं हत्वापि, तस्मिन्पापे कृत्ये शोचति न कदापि। सा तारा, विधवा दुःखार्ता, या पूर्वं न शोचनी न च दुःखानुभूता, अधुना निरालम्बेव जीवितुं प्रवृत्ता। अंगदः च तया स्नेहितः, सुखोपचरेषु अभ्यस्तः, अधुना तस्य मातृकामनुगः भविष्यति, यदा तस्य पितृष्वसुः कोपग्रस्तः। शिशोः पितरं धर्मनिष्ठं पश्य, हे पुत्र; किंतु तं द्रष्टुं दुर्लभं भविष्यति। पुत्रं सान्त्वय, मम वचनं तस्मै ब्रूहि; शिरसि चुम्बित्वा त्वं दूरं प्रस्थितः। सुग्रीव, प्रसन्नो भव; पुनः रुमां प्राप्स्यसि। राज्यं निःशङ्कं पालय, भ्राता रिपुः निहतः। कथं त्वं मम विलपन्त्याः प्रियतमेयं न प्रत्यभाषसे? एतानि भुजबलसम्पन्नानि वानरीणां स्त्रियः पश्य, हे वानराधिप। तस्याः विलापं श्रुत्वा सर्वा वानरीणः स्त्रियः अंगदं परिवृत्य, शोकेन क्लेशेन च पीडिताः, उच्चैः रुदितुम् आरभन्त। किमर्थं त्वं वीरं पुत्रं अंगदं परित्यज्य, दीर्घकालं वनवासाय गतः? न युक्तं धर्मशीलं प्रियं सुन्दरं पुत्रं परित्यक्तुम्। यदि मया प्रमादात् किंचित् तव अप्रियम् आचरितं, तर्हि क्षन्तव्यम्, हे दीर्घबाहो; वानरकुलाधिप, ते पादयोः नतमस्तकेन प्रणमामि। ततः तारा, अन्याभिः वानरीभिः सह पतिं परिष्वज्य, शोकार्ता सुमनाः, तत्रैव वालिनः समीपे प्रायोपवेशनं कर्तुं निश्चयमकरोत्। एवं एकोनविंशतितमे सर्गे कीष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे समाप्तिः। ततः हनुमान् वानरश्रेष्ठः, व्योम्नः पतिततारामिव पतितां तारां सौम्यया वाचा सान्त्वयामास। यः कश्चित् प्राणी, स्वकर्मफलैः शुभाशुभैः मृत्योरनन्तरं फलान्यवाप्नोति, न तत्र भ्रमः। त्वं शोच्यं शोचसि, कृपणं कृपयसे; परं कः अस्मिन्बुद्बुदोपमे देहे शोकस्य पात्रम्? एषः अंगदः जीवन्महर्षिः तव पुत्रः; तस्मिन्वयं यथायोग्यं कर्तव्यं चिन्तयाम। त्वं सृष्टिप्रलययोः निश्चितज्ञानवती; तस्मात् पण्डिताः शुभमेव कुर्वन्ति, न केवलं लौकिकम्। यस्य प्रतीक्षां सहस्रशः वानराः कृतवन्तः, सः अधुना स्वगतिं प्राप्तः। यः सम्यक् पश्यति, सन्धाने दाने क्षमायां च प्रवृत्तः, धर्मलाभेन गतः, तस्मिन् त्वं शोचितुं न अर्हसि। सर्वे वानरश्रेष्ठाः, अयं च तव पुत्रः अंगदः, वानरराज्यं च, त्वया रक्षितम्, हे निष्कलुषे। एतान् दुःखार्तौ स्निग्धया वाचा सान्त्वय; तव आश्रयेण अंगदः पृथिवीं पालयतु। वंशः प्रवर्तते, कर्तव्यं च स्पष्टम्; सर्वं राजकर्म कर्तव्यम्, एष कालयोगः। वानरराजस्य यथोचितं संस्कारं कुर्यात्, ततो अंगदस्याभिषेकः क्रियेत; पुत्रं सिंहासने दृष्ट्वा त्वं शान्तिं प्राप्स्यसि। एवं हनुमतः वचनं श्रुत्वा, तारा पतिहीनया, हनूमन्तं समीपस्थं प्रत्युवाच—मम तु हतवीरस्याङ्कसंश्रयणं शतगुणमपि सर्वथा अंगदादपि श्रेयः। मम वानरराज्ये वा अंगदे वा अधिकारो नास्ति; तस्य सर्वकार्ये सुग्रीव एव अधिकारवान्। हनुमन्, अंगदस्य विषये एषा बुद्धिरनुपपन्ना; पितैव पुत्रस्य बन्धुः, न माता, हे वानरश्रेष्ठ। मम तु नात्र न परत्र च किमपि स्वस्त्यन्यत्, यदिमां शय्यां वीरवरैः शत्रुमुखे पतितैः पूजितां न व्रजेयम्, न तु वानरराजस्य शरणं गच्छेयम्। एवं द्वाविंशतितमे सर्गे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे समाप्तिः। ततः श्वासशिथिलः सर्वतः पश्यन्, श्रान्तः वालिः सुग्रीवं भ्रातरं पुरतः स्थितं दृष्ट्वा। स पराजितः वालिः, स्नेहपूर्णया वाचा, विजयीभूतं सुग्रीवं संबोधितवान्—सुग्रीव, मम दोषं प्रति मां न उपालिप्स्यः; अहं कालवशात् प्रमत्तचित्तः दैवेन हृतः। सौम्य, न अहं मन्ये युगपत् उभयोः सौख्यं लब्धव्यम्; भ्रातृस्नेहः यः पूर्वं आसीत्, स अधुना विपरीतः। अद्यैव एतान् वानरान् राज्ये स्थापय; अहं अद्य यमसदनं गच्छामि। अधुना अहं जीवितं राज्यं महदैश्वर्यं निर्मलं यशः च एकैव परित्यजामि, हे सुग्रीव। इदानीं, हे वीर, एतानि वचनानि वक्ष्यामि; कठिनानि अपि, हे नृप, त्वया कर्तव्यानि। एषः बालः अंगदः, सुखसंवर्धितः, निर्दोषः, अश्रुपूर्णमुखः, भूमौ पतितः, पश्य। मम जीवितादपि प्रियं अंगदं, अनाथं मयि गच्छति, आत्मवत् रक्ष, हे सुग्रीव। एवं वालिनः अन्तिमवचनानि श्रुत्वा, तत्रैव तस्य महात्मनः अन्त्यभावः समजनि।