सा तारा, वानराणां शूरस्य वानरश्रेष्ठस्य पतिं प्रेक्ष्य, शोकसन्तप्तया सा रामस्य समीपे स्थित्वा करुणया वाचा तम् अवोचत्—"हे महाबाहो, रणधूर्धर, वानरवर, मम पुरतः स्थितायाः मम किं न किंचिद् वक्तुम् इच्छसि? उत्तिष्ठ, वानरव्याघ्र, उत्तमं शय्यां स्वीकुरु; न हि एते महात्मानः नृपाः भूमौ एवं शेयुः। हे पृथिवीश्वर, भूमिः ते प्रियं वस्तु; जीवितं त्यक्त्वा अपि माम् उत्सृज्य ताम् एव स्वशरीरेण सम्प्राप्तवान् असि। त्वया धर्मशीलता अद्य दर्शिता, यतः सुन्दर्या किष्किन्धया दिव्यपथः कृतः इव दृश्यते। यौ मधुपूर्णेषु काननेषु त्वया सह मया च कृताः रम्याः कालाः, तान् त्वं अद्य समाप्तवान्। त्वद्वियोगेन विहीनं सुखेन च आशया, अहं दुःखसागरमग्ना, यतः त्वं महाबलानां नायकः नष्टः। मम हृदयं दृढत्वेन युक्तम्, यः त्वां भूमौ पतितं दृष्ट्वा अपि शोकाग्निना दग्धं न शतधा विदीर्यते। सुग्रीवपत्नी त्वया हृता, स च निर्वासितः; तस्य कर्मणः फलं त्वां सम्प्राप्तम्, हे वानराधिप। स्वहितं प्रति प्रवृत्तः त्वं मोहात् माम् अवज्ञाय, मम हितवचनानि अनादृत्य, त्वं एव स्वार्थे प्रवृत्तः। हे मानद, त्वं रूपयौवनसम्पन्नः दक्षिणदेशीयः, अप्सरसां हृदयानि कम्पयिष्यसि, नूनं त्वं। कालः निःसंशयं जीवनस्य अन्तः; तेन त्वं सुग्रीववशं गतः, प्रतिरोधं कर्तुं अशक्तः। रामः काकुत्स्थवंशजः, युद्धे वलिनं हत्वा, अन्येन युध्यमानम्, न शोचति, अपि च दोषयुक्तं कर्म कृत्वा अपि। अद्य विधवा दुःखार्ता च अहम्, या न कदापि दुःखार्हा आसीत्, अनाथवत् जीविष्यामि। अङ्गदः अपि, प्रियः सुकुमारः, सुखसंवृद्धः, मम इच्छावशं जीविष्यति, यस्य पितुः भ्राता क्रोधेन गृहीतः। पुत्र, पश्य पितरं धर्मनिष्ठं; स च दृष्टुं दुर्लभः भविष्यति, हे वत्स। पुत्रं सान्त्वय, मम वचनं ब्रूहि, शिरसि च चुम्बनं कुरु; त्वं हि दीर्घं पन्थानं प्रतिपद्यसे। सुग्रीव, तुष्टः भव; त्वं पुनः रुमां प्राप्स्यसि; राज्यं निर्व्यग्रः पालय, भ्राता शत्रुः हतः। किं मम विलपन्त्याः प्रियतमा तव मम न प्रत्यभाषसे? एतानि दीर्घबाहूनि स्त्रियः पश्य, तव पत्न्यः, हे वानरनाथ। तस्याः विलापं श्रुत्वा, सर्वाः वानरीणां स्त्रियः अङ्गदं परितः संप्रत्यगच्छन्, दुःखशोकपीडिताः उच्चैः रुरुदुः। किं त्वं अङ्गदं वीरं पुत्रं त्यक्त्वा दीर्घकालं प्रव्रजितः? न एष धर्मः, यः स्वपुत्रं स्नेहितं चारुदर्शनं परित्यजति। यदि किञ्चित् अयुक्तं मया तव अप्रियम् आचरितं, तत् त्वं क्षन्तुम् अर्हसि, हे दीर्घबाहो, वानरकुलपतये नमः, शिरसा ते पादौ वन्दे, हे महाबाहो। एवं सा तारा रुदती, स्वपतिं वानरीभिः सहिताः, तत्रैव वलिनः समीपे अनशनं कर्तुम् उद्यताभूत्। एवमष्टादशाधिकचत्वारिंशत्तमे सर्गे समाप्ते, हनूमान् वानरश्रेष्ठः तां तारां दिवः पतितां नक्षत्रमिव, शान्तया वाचा सान्त्वयामास। स उवाच—"सर्वं शुभाशुभफलम् आत्मनः कर्मणः अनुगुणं मृत्युः अनन्तरं प्राप्नोति, धर्माधर्महेतुकं, न कदापि विपर्यासः। त्वं शोचसि शोच्यं, अनुकम्पसे दुःखितम्; परं कः अस्मिन् बुद्बुदोपमे शरीरे शोच्यः? एष अङ्गदः जीवन् पुत्रः इव त्वया मन्यः; तस्य भविष्याय यत् योग्यं तत् चिन्तनीयम्। सत्त्वानां आगमनगमनं यथावत् ज्ञातवती त्वम्; तस्मात् पण्डितैः शुभं कर्तव्यम्, न केवलं लौकिकम्। यः अस्य शतसहस्राणि वानराणां प्रतीक्षमानानाम्, स एव स्वगतिकाले प्राप्तः। स धर्मनिष्ठः, सन्धानदानक्षमावान्, धर्मलाभेन गतः; तस्मात् त्वया शोचितव्यं नास्ति। सर्वे वानरश्रेष्ठाः, अयं च अङ्गदः पुत्रः, वानरराज्यं च, त्वया रक्षितम्, हे अनघे। शोकदग्धौ एतौ सान्त्वय, त्वं सहाय्येन अङ्गदः पृथिवीं पालयतु। वंशः प्रवर्तते, कर्तव्यं च स्पष्टम्; सर्वं राजकार्यं क्रियताम्, कालस्य निश्चयः अयम्। वानरराजस्य यथाविधि संस्कारः क्रियताम्, अङ्गदः अभिषिच्यताम्; पुत्रं सिंहासने दृष्ट्वा त्वं शान्तिम् अवाप्स्यसि।" एवं तस्य वचः श्रुत्वा, तारा पतिनशोकपीडिता, समीपस्थितं हनूमन्तम् प्रत्युवाच—"मम मृतस्य पतिं परिष्वज्यापि, शतगुणं अङ्गदसमानः पुत्रः श्रेयः न; मम न वानरराज्ये न अङ्गदस्य अधिकारः, तस्य सर्वं सुग्रीव एव। हनूमन्, अङ्गदं प्रति एषा बुद्धिर्न कर्तव्या; पितैव पुत्रस्य बन्धुः, न माता, हे वानरश्रेष्ठ। मम हि न किञ्चित् श्रेयः, निहतवीरशय्यायाम् एव विश्रान्तिः, न तु वानरराजस्य शरणगमनम्।" एवं तत्र द्वाविंशतितमः सर्गः कीष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः।