महर्षेः महान् प्रस्थानसमये वेदविद्भिः सह शतशकटन्तरम् अनुगच्छद्भिः अनुयायिनः सन्ति। सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिसमूहाः महात्मनं तपस्विनं विश्वामित्रं अनुयायुः। दीर्घं मार्गं गत्वा, सूर्यास्तसमये, ऋषिसमूहः पक्षिसहितः प्रत्यागच्छत्। सूर्यास्ते, स्नात्वा, अग्निहोत्रं कृत्वा, विश्वामित्रस्य नेतृत्वे अपरिमिततेजसः त एव आसन्। रामः सौमित्रिणा सह, ऋषीन् सम्यक् पूज्य, प्राज्ञं विश्वामित्रं पुरतः उपविशत्। ततः रामः, दीप्ततेजाः महाबलः, तपस्विनां शार्दूलं विश्वामित्रं जिज्ञासया पृष्टवान्—“भगवन्, एषा भूमिः कस्य, वनेन शोभिता? इच्छामि श्रोतुम्; भवतः कल्याणं भूयात्; सत्यम् आख्यातु।” रामस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा विश्वामित्रः ऋषिसमूहमध्ये तस्य भूमेः सर्वं आख्यातुम् आरब्धवान्। “ब्रह्मसुतः महातपाः कुशः नाम महर्षिः धर्मज्ञः सत्पुरुषैः पूजितः आसीत्। स महात्मा, विदर्भकन्यया सह, चत्वारः धर्मिष्ठः पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषां नामानि—कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजः, वसुः—तेजस्विनः, ऊर्जस्विनः, क्षत्रधर्मनिष्ठः। कुशः धर्मिष्ठान् सत्यवाचः पुत्रान् उवाच—‘पुत्राः, धर्मे स्थित्वा राज्यं शास्यन्तु; धर्मपालने महत् पुण्यं लभिष्यथ।’ तस्य वचनं श्रुत्वा, तैः चत्वारः उत्तमपुरुषैः स्वस्वनगर्यः स्थापिताः। कुशाम्बः कौशाम्बीं नगरीं निर्मितवान्; कुशनाभः महोदयानगर्यं स्थापितवान्; असूर्तरजः धर्मारण्यं नगरं कृतवान्; वसुः गिरिव्रजं नगरं निर्मितवान्। हे राम, वसुमहात्मनः एषा भूमिः; पञ्च उत्तमगिरयः सर्वतः शोभन्ते। रम्या सुमागधी नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, एषां पञ्चानां मुख्यगिरिणां मध्ये मालारूपेण प्रवहति। एषा वसुमहात्मनः मगधी नदी, पुरातनकाले सेविता, सस्यसमृद्धा। कुशनाभः राजर्षिः धर्मात्मा, घृताची अप्सरसा सह, शतं अतुल्यरूपाणां कन्यान् उत्पादितवान्। ताः युवत्यः, शोभायुक्ताः, विभूषणैः सुसज्जिताः, वर्षास्वनदीव शतशः उद्यानं प्रविष्टवन्त्यः। गीतनृत्यवाद्यैः रममाणाः, राघव, भूषणैः विभूषिताः, परमं आनंदं अनुभूतवन्त्यः। ताः सर्वाङ्गसुन्दरीः, भूमौ अप्रतिमरूपाः, उद्यानं प्रविष्टवन्त्यः, मेघेषु ताराभिः इव। ताः सर्वाः युवत्यः, गुणरूपयौवनसम्पन्नाः दृष्ट्वा, वायुदेवः, सर्वभूताधिपः, इदं वचनम् उवाच—‘अहं सर्वाः इच्छामि; मम पत्न्यः भवितुम् अर्हन्ति। मानुषत्वं त्यज्य, दीर्घायुषः भविष्यथ।’ ‘मानुषेषु यौवनं क्षणिकम्; अमराः चिरयौवनसम्पन्नाः भविष्यथ।’ वायोः वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः हसन्त्यः प्रत्युवाचुः—‘देव, सर्वेषु भूतेषु त्वं व्याप्य स्थितः; सर्वे तव सामर्थ्यं जानन्ति; कथं नः अवमानं करोषि?’ ‘देव, वयं कुशनाभस्य कन्याः; तपस्यामः, स्थानभ्रंशात् रक्षायै। न कदाचित्, देव, सत्यव्रतपितरं अपमानं कर्तुम् अर्हसि; वयं स्वधर्मानुगत्या पितृणा पतिं विन्दामः।’ ‘पिता नः स्वामी, परमदेवः; यं पिता ददाति, स एव नः पतिः।’ तासां वचनं श्रुत्वा, हरिः देवः, क्रुद्धः, सर्वेषु तनुषु प्रविश्य, ताः कन्याः भग्नाः कृतवान्। वायोः भग्नतनवः, अङ्गुलिप्रमाणाः, भीताः, राजगृहं प्रविश्य, व्याकुलाः, लज्जिताः, अश्रुपूर्णनेत्राः अभवन्। भग्नाः, दुःखिताः कन्याः दृष्ट्वा, राजा, शोकाकुलः, इदं वचनम् उवाच—‘किम् एतत्? कथयत, कन्याः। कः धर्मं अवमानितवान्? केन यूयं सर्वाः विकृताः कृताः? गच्छन्त्यः, न वदन्ति।’ इति राजा, दीर्घं श्वसन्, आत्मानं समाश्वास्य। ततः, कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः पितुः चरणौ शिरसा स्पृशन्त्यः, इदं वचनम् ऊचुः—‘राजन्, सर्वव्यापी वायुः, धर्मं लङ्घयन्, अस्मान् दूषितुम् इच्छत्।’ ‘वयं पितृवशाः, न स्वातन्त्र्यं; पितरं पृच्छ; यद्यस्मान् तुभ्यं ददाति, तदा वयं तव।’ ‘स पापबन्धः, अस्माकं वचनं न स्वीकरोति; वयं एवं वदन्त्यः, वायुः तिव्रं ताडिताः।’ तासां वचनं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः, महातेजाः राजा शतं कन्याः प्रत्युवाच।