नारदस्य तानि वचनानि श्रुत्वा धर्मात्मा वाक्यविशारदः वाल्मीकि: स्वशिष्यैः सहितः तम् महर्षिं सम्यक् पूजयामास। तदनन्तरं क्षणमात्रेण तस्मिन् मुनौ स्वर्गलोकं गते, सः वाल्मीकि: जाह्नव्याः समीपे तमसा-तीरं प्रति जगाम। तत्र तमसा-तीरं गत्वा, सः मुनिः निर्मलम् अपाङ्कं तीर्थं दृष्ट्वा समीपस्थितं शिष्यं सम्बोध्य उवाच—"पश्य, भरद्वाज! एतत् तीर्थं निर्मलम्, रमणीयम्, स्वच्छजलम्, साधुजनमानसम् आनन्दयति।" तदा स्नेहात् पुनरुवाच—"कुम्भं स्थापय, वत्स, चीरं च मे प्रयच्छ; अस्मिन्नेव उत्तमे तमसा-तीर्थे स्नास्यामि।" एवं महात्मना वाल्मीकिना उक्तः शिष्यः भरद्वाजः विनीतः स्वगुरवे चीरं समर्पयामास। सः विनीतः मुनिः शिष्यहस्तात् चीरं गृहीत्वा, आत्मसंयम्य, तस्मिन् विस्तीर्णे वने सर्वदिशं विचरन्, समीपे एकं क्रौञ्चयुग्मं अपश्यत्। तौ क्रौञ्चौ अनन्यगतिम्, सुमधुरस्वरौ, रम्यरूपौ, समं सञ्चरन्तौ दृष्ट्वा, तस्मात् युग्मात् एकः पापबुद्धिः निषादः तं क्रौञ्चपुंस्कं व्याघातयत्, साक्षात् ऋषिणा पश्यता। तस्य पतिं निषादेन हतं, शोणितलेपनं, भूमौ पतन्तं दृष्ट्वा, सा क्रौञ्चस्त्री दुःखात्ययेना रुदती सशब्दम् विलपति स्म। सा पतिवियुक्ता द्विजा, ताम्रशीर्षा, मदोन्मत्ता, शुभपक्षधरा, शोकार्ता बभूव। एतादृशं पक्षिणं निषादेन हतं दृष्ट्वा, धर्मात्मनः मुनेः हृदि दया उत्पन्ना। तदा दयावशात् मुनिः चिन्तयामास—"एषा धर्मविरुद्धा क्रिया," इति क्रौञ्चवधं विलपन्तीं दृष्ट्वा, सः वाक्यम् उवाच—"मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः, यत्क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितः।" एवम् उक्त्वा, मुनेः हृदि विस्मयः उत्पन्नः—"किमिदं वचनं मया क्रौञ्चशोकात् उक्तम्?" इति विचारयन्, सः प्राज्ञः मुनिः स्वचित्तं संयम्य, शिष्यं प्रति उवाच—"पदबद्धा अक्षरसम्मिता गीतेन संयुता या या इयं श्लोकवृत्तिः मम शोकात् जाता, सा एवं भवतु नान्यथा।" एवं मुनिना उक्तानि तानि वचनानि श्रुत्वा, शिष्यः प्रमुदितः तान्येव स्वीकृत्य, गुरुः तेन तुष्टः अभवत्। ततश्च सः वाल्मीकि: तस्मिन् पवित्रे तीर्थे नियमानुसारं स्नानं कृत्वा, तद्वृत्तान्तं चिन्तयन्, आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तदा भरद्वाजः विनीतः विद्वान् शिष्यः पूर्णकुम्भं गृहीत्वा गुरोः पृष्ठतः अन्वयात्। आश्रमं प्रविश्य, धर्मज्ञः मुनिः शिष्यम् सहितः अन्यकथासु प्रवृत्तः, ध्यानस्थः अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा जगतां विधाता, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, तेजस्वी, तं मुनिपुंगवम् द्रष्टुं आगतः। वाल्मीकि: तं दृष्ट्वा, तत्क्षणमेव, वाक्संयम्य, कृताञ्जलिः, विस्मयाविष्टः, उत्तिष्ठन् तस्थौ। सः भगवन्तं पाद्येन, अर्घ्येन, आसनेन च सत्कृत्य, सम्यक् प्रणम्य, कुशलं पृष्ट्वा, आसनं न्यवेदयत्। भगवाञ्श्च तस्मिन् पूजिते आसने उपविश्य, वाल्मीकयेऽपि आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणा अनुमते सः अपि उपविशत्; उपविष्टे तस्मिन्, साक्षात् सर्वभूताधिपः तत्र दृश्यते स्म। वाल्मीकि: तद्वृत्तान्ते मनः निवेश्य, तं पापकर्मणां, द्वेषबुद्धीनां, निषादानां क्रूरकर्म चिन्तयन् ध्यानस्थः अभवत्। सौम्यस्वरेण क्रौञ्चं निष्कारणं हतं, तस्य शोकेन पुनः तं श्लोकं क्रौञ्चस्त्रीं प्रति विलपन् जगौ। पुनः अन्तर्मनसा शोकवशेन निमग्नः सन्, ब्रह्मा स्मयमानः तम् ऋषिं इदं वचनमुवाच—"एषा या श्लोकवृत्तिः त्वया रचिता, सा तथैव स्थास्यति; मम इच्छया त्वयि सरस्वती प्रवृत्ता।" "त्वं रामस्य अखिलं चरितं, धर्मात्मनः, बुद्धिमतः, जगतः हिताय, काव्यरूपेण संक्षिप्य, विस्तरश्च, रचय। यथा नारदात् श्रुतवान्, तथा रामस्य रहस्यं च प्रकटं च सर्वं कथय। यद् यद् रामस्य, सौमित्रिणः, सर्वेषां राक्षसानां, वैदेह्याः च, यत् यद् अभूत्, गूढं वा प्रकाशं वा—तत् सर्वं त्वया ज्ञेयम्; अस्यां काव्ये तव वाक्ये मिथ्या न प्रविश्यति।" "यावत् पर्वताः नद्यः च स्थास्यन्ति पृथिव्यां, तावत् त्वया रचितं रामकाव्यं पुण्यं लोके प्रचलिष्यति। यावत् रामकथा लोके त्वया निर्मिता कीर्त्यते, तावत् रामायणकथा जनैः गायिष्यते। तावद् ऊर्ध्वं च अधस्तात् च त्वं लोके विराजिष्यसि।" इति उक्त्वा, भगवाञ् ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं गतः, तं महर्षिं च शिष्यैः सहितः विस्मितः तस्थौ। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं हर्षात्, विस्मयेन च, गायन्तः अभवन्। सः महर्षिः या चतुर्वर्णा श्लोकवृत्तिः रचिता, तस्य पुनः पुनः कीर्तनात्, शोकः श्लोकत्वं प्राप्तः।