thumb|ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੪-
ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ।
ਸ ਵਾਨਰਮਹਾਰਾਜਃ ਸ਼ਯਾਨਃ ਸ਼ਰਪੀਡਿਤਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਹੇਤੁਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਨੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ
ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਸੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ।
ਅਸ਼੍ਮਭਿਃ ਪਰਿਭਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗਃ ਪਾਦਪੈਰਾਹਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍। ਰਾਮਬਾਣੇਨ ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤੇ ਮੁਮੋਹ ਸਃ
ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਜੇ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ, ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਂ ਭਾਰ੍ਯਾ ਬਾਣਮੋਕ੍ਸ਼ੇਣ ਰਾਮਦਤ੍ਤੇਨ ਸਂਯੁਗੇ। ਹਤਂ ਪ੍ਲਵਗਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਂ ਤਾਰਾ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਵਾਲਿਨਮ੍
ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਸਾ ਸਪੁਤ੍ਰਾਪ੍ਰਿਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਧਂ ਭਰ੍ਤੁਃ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍। ਨਿष੍ਪਪਾਤ ਭृਸ਼ਂ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾ ਗਿਰਿਕਨ੍ਦਰਾਤ੍
ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਪਤੀ ਦੀ ਬੜੀ ਹੀ ਕਰੂੜ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੌੜੀ ਆਈ।
ਯੇ ਤ੍ਵਙ੍ਗਦਪਰੀਵਾਰਾ ਵਾਨਰਾ ਹਿ ਮਹਾਬਲਾਃ। ਤੇ ਸਕਾਰ੍ਮੁਕਮਾਲੋਕ੍ਯ ਰਾਮਂ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰੁਵੁਃ
ਅੰਗਦ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ।
ਸਾ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਨ੍ ਹਰੀਨਾਪਤਤੋ ਦ੍ਰੁਤਮ੍। ਯੂਥਾਦੇਵ ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾਨ੍ ਮृਗਾਨ੍ ਨਿਹਤਯੂਥਪਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਨੁਵਾਚ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦੁਃਖਿਤਾਨ੍ ਦੁਃਖਿਤਾ ਸਤੀ। ਰਾਮਵਿਤ੍ਰਾਸਿਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨਨੁਬਦ੍ਧਾਨਿਵੇषੁਭਿਃ
ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਖੀ ਵਾਨਰਾਂ ਕੋਲ ਗਈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਤੋਂ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਵਾਨਰਾ ਰਾਜਸਿਂਹਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯੂਯਂ ਪੁਰਃਸਰਾਃ। ਤਂ ਵਿਹਾਯ ਸੁਵਿਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਰਵਤ ਦੁਰ੍ਗਤਾਃ
ਤੁਸੀਂ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ?
ਰਾਜ੍ਯਹੇਤੋਃ ਸ ਚੇਦ੍ ਭ੍ਰਾਤਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਕ੍ਰੂਰੇਣ ਪਾਤਿਤਃ। ਰਾਮੇਣ ਪ੍ਰਹਿਤੈਰ੍ਦੂਰਾਨ੍ਮਾਰ੍ਗਣੈਰ੍ਦੂਰਪਾਤਿਭਿਃ
ਜੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਇੱਕ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰੂੜ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—
ਕਪਿਪਤ੍ਨ੍ਯਾ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਪਯਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ। ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਮਵਿਸ਼੍ਲਿष੍ਟਮੂਚੁਰ੍ਵਚਨਮਙ੍ਗਨਾਮ੍
ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਨਰ ਜੋ ਮਨਚਾਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਜੀਵਪੁਤ੍ਰੇ ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਪੁਤ੍ਰਂ ਰਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਚਾਙ੍ਗਦਮ੍। ਅਨ੍ਤਕੋ ਰਾਮਰੂਪੇਣ ਹਤ੍ਵਾ ਨਯਤਿ ਵਾਲਿਨਮ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ ਤੇ ਅੰਗਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਮੌਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਾਨ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ ਸਮਾਵਿਧ੍ਯ ਵਿਪੁਲਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸ਼ਿਲਾਃ। ਵਾਲੀ ਵਜ੍ਰਸਮੈਰ੍ਬਾਣੈਰ੍ਵਜ੍ਰੇਣੇਵ ਨਿਪਾਤਿਤਃ
ਵਾਲੀ ਨੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚਟਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਵਜਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਅਭਿਭੂਤਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਰੁਤਂ ਵਾਨਰਂ ਬਲਮ੍। ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਲਵਗਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੇ ਹਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰਸਮਪ੍ਰਭੇ
ਸਾਰਾ ਵਾਨਰ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਹੁਣ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਤਾਂ ਨਗਰੀ ਸ਼ੂਰੈਰਙ੍ਗਦਸ਼੍ਚਾਭਿषਿਚ੍ਯਤਾਮ੍। ਪਦਸ੍ਥਂ ਵਾਲਿਨਃ ਪੁਤ੍ਰਂ ਭਜਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਲਵਂਗਮਾਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਵਾਨਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਖੜਾ ਹੈ, ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ।
ਅਥਵਾਰੁਚਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਿਹ ਤੇ ਰੁਚਿਰਾਨਨੇ। ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮਦ੍ਯੈਵ ਵਾਨਰਾਃ
ਜਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਨਰ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਣ।
ਅਭਾਰ੍ਯਾਃ ਸਹਭਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਨਚਾਰਿਣਃ। ਲੁਬ੍ਧੇਭ੍ਯੋ ਵਿਪ੍ਰਲਬ੍ਧੇਭ੍ਯਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਃ ਸੁਮਹਦ੍ਭਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਪਤਨੀ ਤੇ ਕੁਝ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਹਨ; ਉਹ ਲਾਲਚੀ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ।
ਅਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗਤਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਨਮਙ੍ਗਨਾ। ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਂ ਸਾ ਬਭਾषੇ ਚਾਰੁਹਾਸਿਨੀ
ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਮਮ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਯੇਨਾਪਿ ਕਿਮਾਤ੍ਮਨਾ। ਕਪਿਸਿਂਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਰ੍ਤਰਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ?
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰਾਵ ਰੁਦਤੀ ਸ਼ੋਕਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ। ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚੋਰਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਦੁਃਖੇਨ ਸਮਭਿਘ੍ਨਤੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼, ਦੌੜੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰਦੀ ਗਈ।
ਸਾ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਥ ਪਤਿਂ ਨਿਪਤਿਤਂ ਭੁਵਿ। ਹਨ੍ਤਾਰਂ ਦਾਨਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮਰੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤਿਨਾਮ੍
ਜਦ ਉਹ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਜੋ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ ਸੀ।
ਕ੍ਸ਼ੇਪ੍ਤਾਰਂ ਪਰ੍ਵਤੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਜ੍ਰਾਣਾਮਿਵ ਵਾਸਵਮ੍। ਮਹਾਵਾਤਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਮਹਾਮੇਘੌਘਨਿਃਸ੍ਵਨਮ੍
ਉਹ ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਸੁੱਟਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵਜਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸ਼ਕ੍ਰਤੁਲ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵृष੍ਟ੍ਵੇਵੋਪਰਤਂ ਘਨਮ੍। ਨਰ੍ਦਨ੍ਤਂ ਨਰ੍ਦਤਾਂ ਭੀਮਂ ਸ਼ੂਰਂ ਸ਼ੂਰੇਣ ਪਾਤਿਤਮ੍। ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੇਨਾਮਿषਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਮृਗਰਾਜਮਿਵਾਹਤਮ੍
ਇੰਦਰ ਵਰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਥਮ ਗਿਆ, ਜੋ ਗੱਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਸ ਲਈ ਬਾਘ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਰ੍ਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਸਪਤਾਕਂ ਸਵੇਦਿਕਮ੍। ਨਾਗਹੇਤੋਃ ਸੁਪਰ੍ਣੇਨ ਚੈਤ੍ਯਮੁਨ੍ਮਥਿਤਂ ਯਥਾ
ਜੋ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਚੌਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਸੱਪ ਲਈ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
ਅਵष੍ਟਭ੍ਯਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਧਨੁਰੂਰ੍ਜਿਤਮ੍। ਰਾਮਂ ਰਾਮਾਨੁਜਂ ਚੈਵ ਭਰ੍ਤੁਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾਨੁਜਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਤਾਕਤਵਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲਖਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੇਖਿਆ।
ਤਾਨਤੀਤ੍ਯ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਨਿਹਤਂ ਰਣੇ। ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਥਿਤਾ ਭੂਮੌ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨਿਪਪਾਤ ਹ
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਸੁਪ੍ਤੇਵ ਪੁਨਰੁਤ੍ਥਾਯ ਆਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰੇਤਿ ਵਾਦਿਨੀ। ਰੁਰੋਦ ਸਾ ਪਤਿਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਂਵੀਤਂ ਮृਤ੍ਯੁਦਾਮਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹੋਵੇ, 'ਆਦਰਯੋਗ ਰਾਜਕੁਮਾਰ!' ਆਖਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਰੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋ ਪਈ।
ਤਾਮਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਂ ਕੁਰਰੀਮਿਵ। ਵਿषਾਦਮਗਮਤ੍ ਕष੍ਟਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਾਙ੍ਗਦਮਾਗਤਮ੍
ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰਲੀ ਵਾਂਗ ਰੋਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਦੁਖ ਹੋਇਆ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ।
thumb|ਵਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਵਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੪-
ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੀਹਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਰਾਮਚਾਪਵਿਸृष੍ਟੇਨ ਸ਼ਰੇਣਾਨ੍ਤਕਰੇਣ ਤਮ੍। ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਿਹਤਂ ਭੂਮੌ ਤਾਰਾ ਤਾਰਾਧਿਪਾਨਨਾ
ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਵਾਲੀ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਢੇਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।