ਸ਼ੋਕਂ ਵਿਸृਜ੍ਯਾਦ੍ਯ ਧृਤਿਂ ਭਜਸ੍ਵ ਸੋਤ੍ਸਾਹਤਾ ਚਾਸ੍ਤੁ ਵਿਮਾਰ੍ਗਣੇऽਸ੍ਯਾਃ। ਉਤ੍ਸਾਹਵਨ੍ਤੋ ਹਿ ਨਰਾ ਨ ਲੋਕੇ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਤਿਦੁष੍ਕਰੇषੁ
ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ; ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਦਿਲੋਂ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਇਤੀਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮੁਦਗ੍ਰਪੌਰੁषਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਮਾਰ੍ਤੋ ਰਘੁਵਂਸ਼ਵਰ੍ਧਨਃ। ਨ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਧृਤਿਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਮਹਦਭ੍ਯੁਪਾਗਮਤ੍
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਜਦ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ, ਆਪਣੀ ਸੰਭਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਫਿਰ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
thumb|ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੩-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਠੀ-ਚੌਂਠਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਸ ਦੀਨੋ ਦੀਨਯਾ ਵਾਚਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍। ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਜਾਨੀਹਿ ਗਤ੍ਵਾ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍
ਉਹ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ: 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾ।'
ਅਪਿ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਸੀਤਾ ਪਦ੍ਮਾਨ੍ਯਾਨਯਿਤੁਂ ਗਤਾ। ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ
'ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਕਮਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।' ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ,
ਨਦੀਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਰਮ੍ਯਾਂ ਜਗਾਮ ਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ। ਤਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਤੀਰ੍ਥਵਤੀਂ ਵਿਚਿਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਸੋਹਣੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਨੈਨਾਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤੋ ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਮੇ। ਕਂ ਨੁ ਸਾ ਦੇਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਸ਼ਿਨੀ
'ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਹੜੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ?'
ਨਹਿ ਤਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਵੈ ਰਾਮ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਤਨੁਮਧ੍ਯਮਾ। ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਃ ਸਂਤਾਪਮੋਹਿਤਃ
'ਰਾਮ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।' ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਰਾਮਃ ਸਮਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸ੍ਵਯਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍। ਸ ਤਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਮਃ ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤ੍ਯੇਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਰਾਮ ਆਪ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'
ਭੂਤਾਨਿ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਵਧਾਰ੍ਹੇਣ ਹृਤਾਮਪਿ। ਨ ਤਾਂ ਸ਼ਸ਼ਂਸੂ ਰਾਮਾਯ ਤਥਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ
ਭਾਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਮਰਨ ਯੋਗ ਸੀ, ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੀਵ ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾ ਭੂਤੈਃ ਸ਼ਂਸ ਚਾਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ। ਨ ਚ ਸਾ ਹ੍ਯਵਦਤ੍ ਸੀਤਾਂ ਪृष੍ਟਾ ਰਾਮੇਣ ਸ਼ੋਚਤਾ
ਫਿਰ, ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ, 'ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ,' ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ।
ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਚ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਚ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ। ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਭਯਾਤ੍ ਤੁ ਵੈਦੇਹੀਂ ਸਾ ਨਦੀ ਨ ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਹ
ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਮੰਦਕਰਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਨਿਰਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਯਾ ਨਦ੍ਯਾ ਸੀਤਾਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਕृਤਃ। ਉਵਾਚ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਸੀਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਏषਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਸੌਮ੍ਯ ਕਿਂਚਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾषਤੇ। ਕਿਂ ਨੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮੇਤ੍ਯ ਜਨਕਂ ਵਚਃ
'ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਜਨਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਕੀ ਆਖਾਂ?'
ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਿਨਾ ਤਾਮਹਮਪ੍ਰਿਯਮ੍। ਯਾ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਵਨੇ ਵਨ੍ਯੇਨ ਜੀਵਤਃ
'ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਆਖਾਂ—ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰ ਰਹੀ ਸੀ?'
ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਪਾਨਯਚ੍ਛੋਕਂ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਵ ਨੁ ਸਾ ਗਤਾ। ਜ੍ਞਾਤਿਵਰ੍ਗਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਵੈਦੇਹੀਮਪ੍ਯਪਸ਼੍ਯਤਃ
ਜੋ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।
ਮਨ੍ਯੇ ਦੀਰ੍ਘਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਤ੍ਰਯੋ ਮਮ ਜਾਗ੍ਰਤਃ। ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀਂ ਜਨਸ੍ਥਾਨਮਿਮਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਂ ਗਿਰਿਮ੍
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ—ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਝਰਨਾ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਿਆਂ।
ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਨੁਚਰਿष੍ਯਾਮਿ ਯਦਿ ਸੀਤਾ ਹਿ ਲਭ੍ਯਤੇ। ਏਤੇ ਮਹਾਮृਗਾ ਵੀਰ ਮਾਮੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਜੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਾਂਗਾ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।
ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਾ ਇਹ ਹਿ ਮੇ ਇਙ੍ਗਿਤਾਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਤਾਂਸ੍ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਰਾਘਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਹ
ਇਥੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤਿ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ ਵੈ ਬਾष੍ਪਸਂਰੁਦ੍ਧਯਾ ਗਿਰਾ। ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤੇ ਮृਗਾਃ ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ
ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕਦਾ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਐਸਾ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਭਿਮੁਖਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤੋ ਨਭਃਸ੍ਥਲਮ੍। ਮੈਥਿਲੀ ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਸਾ ਦਿਸ਼ਂ ਯਾਮਭ੍ਯਪਦ੍ਯਤ
ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ, ਜਿਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਤੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਨਰਾਧਿਪਮ੍। ਯੇਨ ਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਭੂਮਿਂ ਚ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ ਸ੍ਮ ਤੇ ਮृਗਾਃ
ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਰਾਹ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਨਰ੍ਨਦਨ੍ਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨੋਪਲਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ। ਤੇषਾਂ ਵਚਨਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸ਼ਯਾਮਾਸ ਚੇਙ੍ਗਿਤਮ੍
ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਫਿਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਧੀਮਾਨ੍ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਭ੍ਰਾਤਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍। ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਪृष੍ਟਾ ਯਥੇਮੇ ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?", ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।'
ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਚੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਚ ਦਿਸ਼ਂ ਮृਗਾਃ। ਸਾਧੁ ਗਚ੍ਛਾਵਹੇ ਦੇਵ ਦਿਸ਼ਮੇਤਾਂ ਚ ਨੈਰ੍ऋਤੀਮ੍
ਜਾਨਵਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੈਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।
ਯਦਿ ਤਸ੍ਯਾਗਮਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਰ੍ਯਾ ਵਾ ਸਾਥ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਬਾਢਮਿਤ੍ਯੇਵ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍
ਜੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਮਰਿਆਦਾ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਉੱਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ—'ਹਾਂ,' ਕਹਿੰਦਾ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾਨੁਗਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣੋ ਵਸੁਂਧਰਾਮ੍। ਏਵਂ ਸਮ੍ਭਾषਮਾਣੌ ਤਾਵਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਤਰਾਵੁਭੌ
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਸੁਂਧਰਾਯਾਂ ਪਤਿਤਪੁष੍ਪਮਾਰ੍ਗਮਪਸ਼੍ਯਤਾਮ੍। ਪੁष੍ਪਵृष੍ਟਿਂ ਨਿਪਤਿਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮੋ ਮਹੀਤਲੇ
ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵੇਖੀ।
ਉਵਾਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਵੀਰੋ ਦੁਃਖਿਤੋ ਦੁਃਖਿਤਂ ਵਚਃ। ਅਭਿਜਾਨਾਮਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਾਨੀਮਾਨੀਹ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ
ਵੀਰ ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਫੁੱਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਹਨ।'
ਅਪਿਨਦ੍ਧਾਨਿ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਾਨਿ ਕਾਨਨੇ। ਮਨ੍ਯੇ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮੇਦਿਨੀ ਚ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ
ਇਹ ਫੁੱਲ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਇਹ ਫੁੱਲ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ।