ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਯਾ ਨੂਨਮਭੀਪ੍ਸਿਤਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸਕृਤ੍ਕृਤਾਨਿ। ਤਤ੍ਰਾਯਮਦ੍ਯਾਪਤਿਤੋ ਵਿਪਾਕੋ ਦੁਃਖੇਨ ਦੁਃਖਂ ਯਦਹਂ ਵਿਸ਼ਾਮਿ
ਸ਼ਾਇਦ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ ਹਾਂ।
ਰਾਜ੍ਯਪ੍ਰਣਾਸ਼ਃ ਸ੍ਵਜਨੈਰ੍ਵਿਯੋਗਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਨਨੀਵਿਯੋਗਃ। ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਸ਼ੋਕਵੇਗ- ਮਾਪੂਰਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵਿਚਿਨ੍ਤਿਤਾਨਿ
ਰਾਜ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਭਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਂ ਤੁ ਦੁਃਖਂ ਮਮ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਦਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਨਮੇਤ੍ਯ ਕ੍ਲੇਸ਼ਮ੍। ਸੀਤਾਵਿਯੋਗਾਤ੍ ਪੁਨਰਪ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਂ ਕਾष੍ਠੈਰਿਵਾਗ੍ਨਿਃ ਸਹਸੋਪਦੀਪ੍ਤਃ
ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਰਹ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਫਿਰ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ 'ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਹੈ।
ਸਾ ਨੂਨਮਾਰ੍ਯਾ ਮਮ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਨ ਹ੍ਯਭ੍ਯਾਹृਤਾ ਖਂ ਸਮੁਪੇਤ੍ਯ ਭੀਰੁਃ। ਅਪਸ੍ਵਰਂ ਸੁਸ੍ਵਰਵਿਪ੍ਰਲਾਪਾ ਭਯੇਨ ਵਿਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤਵਤ੍ਯਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਮ੍
ਉਹ ਨਿਸਚਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਆਦਰਯਾ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਚੀਖੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਤੌ ਲੋਹਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸਦੋਚਿਤਾਵੁਤ੍ਤਮਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯ। ਵृਤ੍ਤੌ ਸ੍ਤਨੌ ਸ਼ੋਣਿਤਪਙ੍ਕਦਿਗ੍ਧੌ ਨੂਨਂ ਪ੍ਰਿਯਾਯਾ ਮਮ ਨਾਭਿਪਾਤਃ
ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਗੋਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਤਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧੀਆ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਖੂਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਗੇ ਹੋਣਗੇ—ਨਿਸਚਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਚ੍ਛ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਮृਦੁਪ੍ਰਲਾਪਂ ਤਸ੍ਯਾ ਮੁਖਂ ਕੁਞ੍ਚਿਤਕੇਸ਼ਭਾਰਮ੍। ਰਕ੍ਸ਼ੋਵਸ਼ਂ ਨੂਨਮੁਪਾਗਤਾਯਾ ਨ ਭ੍ਰਾਜਤੇ ਰਾਹੁਮੁਖੇ ਯਥੇਨ੍ਦੁਃ
ਉਹ ਮਿੱਠੇ, ਸਾਫ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ, ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ।
ਤਾਂ ਹਾਰਪਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸਦੋਚਿਤਾਨ੍ਤਾਂ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਪ੍ਰਿਯਾਯਾ ਮਮ ਸੁਵ੍ਰਤਾਯਾਃ। ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਨੂਨਂ ਪਰਿਪੀਤਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਹਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਨਾਨਿ
ਮੇਰੀ ਸੁਚਰਿਤਾ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਗਲ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਨਿਸਚਤ ਹੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੁੰਨ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ, ਖੂਨ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਕੱਟ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ।
ਮਯਾ ਵਿਹੀਨਾ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ਸਾ ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਿਰਾਹृਤ੍ਯ ਵਿਕृष੍ਯਮਾਣਾ। ਨੂਨਂ ਵਿਨਾਦਂ ਕੁਰਰੀਵ ਦੀਨਾ ਸਾ ਮੁਕ੍ਤਵਤ੍ਯਾਯਤਕਾਨ੍ਤਨੇਤ੍ਰਾ
ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀ ਤੇ ਘਸੀਟੀ ਗਈ। ਨਿਸਚਤ ਹੀ, ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਕੁਰਲੀ ਵਾਂਗ ਚੀਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਧਮੁਦਾਰਸ਼ੀਲਾ ਸ਼ਿਲਾਤਲੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪੋਪਵਿष੍ਟਾ। ਕਾਨ੍ਤਸ੍ਮਿਤਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਜਾਤਹਾਸਾ ਤ੍ਵਾਮਾਹ ਸੀਤਾ ਬਹੁਵਾਕ੍ਯਜਾਤਮ੍
ਇਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉੱਚੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ। ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੱਸ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਗੋਦਾਵਰੀਯਂ ਸਰਿਤਾਂ ਵਰਿष੍ਠਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਿਯਾਯਾ ਮਮ ਨਿਤ੍ਯਕਾਲਮ੍। ਅਪ੍ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਿ ਨੈਕਾਕਿਨੀ ਯਾਤਿ ਹਿ ਸਾ ਕਦਾਚਿਤ੍
ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਪਦ੍ਮਾਨਨਾ ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਨੇਤ੍ਰਾ ਪਦ੍ਮਾਨਿ ਵਾਨੇਤੁਮਭਿਪ੍ਰਯਾਤਾ। ਤਦਪ੍ਯਯੁਕ੍ਤਂ ਨਹਿ ਸਾ ਕਦਾਚਿ- ਨ੍ਮਯਾ ਵਿਨਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਙ੍ਕਜਾਨਿ
ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਕੰਵਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਕੰਵਲ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੰਵਲ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਕਾਮਂ ਤ੍ਵਿਦਂ ਪੁष੍ਪਿਤਵृਕ੍ਸ਼षਣ੍ਡਂ ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਗਣੈਰੁਪੇਤਮ੍। ਵਨਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਨੁ ਤਦਪ੍ਯਯੁਕ੍ਤ- ਮੇਕਾਕਿਨੀ ਸਾਤਿਬਿਭੇਤਿ ਭੀਰੁਃ
ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਰਪੋਕ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯ ਭੋ ਲੋਕਕृਤਾਕृਤਜ੍ਞ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਨृਤਕਰ੍ਮਸਾਕ੍ਸ਼ਿਨ੍। ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਾ ਕ੍ਵ ਗਤਾ ਹृਤਾ ਵਾ ਸ਼ਂਸਸ੍ਵ ਮੇ ਸ਼ੋਕਹਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮ੍
ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੈ ਗਈ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦੋ।
ਲੋਕੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਨ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਂਚਿਦ੍ ਯਤ੍ ਤੇ ਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਦਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ਤਤ੍। ਸ਼ਂਸਸ੍ਵ ਵਾਯੋ ਕੁਲਪਾਲਿਨੀਂ ਤਾਂ ਮृਤਾ ਹृਤਾ ਵਾ ਪਥਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਾ
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਹਵਾ ਦੇਵਤਾ, ਦੱਸੋ, ਉਹ ਜੋ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਸੀ—ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਗਈ, ਲੈ ਗਈ ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਤੀਵ ਤਂ ਸ਼ੋਕਵਿਧੇਯਦੇਹਂ ਰਾਮਂ ਵਿਸਂਜ੍ਞਂ ਵਿਲਪਨ੍ਤਮੇਵ। ਉਵਾਚ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰਦੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਾਲਯੁਤਂ ਚ ਵਾਕ੍ਯਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ ਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਨੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਠੀਕ ਬਾਤ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ੋਕਂ ਵਿਸृਜ੍ਯਾਦ੍ਯ ਧृਤਿਂ ਭਜਸ੍ਵ ਸੋਤ੍ਸਾਹਤਾ ਚਾਸ੍ਤੁ ਵਿਮਾਰ੍ਗਣੇऽਸ੍ਯਾਃ। ਉਤ੍ਸਾਹਵਨ੍ਤੋ ਹਿ ਨਰਾ ਨ ਲੋਕੇ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਤਿਦੁष੍ਕਰੇषੁ
ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ; ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਦਿਲੋਂ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਇਤੀਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮੁਦਗ੍ਰਪੌਰੁषਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਮਾਰ੍ਤੋ ਰਘੁਵਂਸ਼ਵਰ੍ਧਨਃ। ਨ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਧृਤਿਂ ਵਿਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਮਹਦਭ੍ਯੁਪਾਗਮਤ੍
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਜਦ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ, ਆਪਣੀ ਸੰਭਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਫਿਰ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
thumb|ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੩-
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਠੀ-ਚੌਂਠਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਸ ਦੀਨੋ ਦੀਨਯਾ ਵਾਚਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍। ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਜਾਨੀਹਿ ਗਤ੍ਵਾ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍
ਉਹ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ: 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾ।'
ਅਪਿ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਸੀਤਾ ਪਦ੍ਮਾਨ੍ਯਾਨਯਿਤੁਂ ਗਤਾ। ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ
'ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਕਮਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।' ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ,
ਨਦੀਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਰਮ੍ਯਾਂ ਜਗਾਮ ਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ। ਤਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਤੀਰ੍ਥਵਤੀਂ ਵਿਚਿਤ੍ਵਾ ਰਾਮਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਸੋਹਣੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਨੈਨਾਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤੋ ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਮੇ। ਕਂ ਨੁ ਸਾ ਦੇਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਸ਼ਿਨੀ
'ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਹੜੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ?'
ਨਹਿ ਤਂ ਵੇਦ੍ਮਿ ਵੈ ਰਾਮ ਯਤ੍ਰ ਸਾ ਤਨੁਮਧ੍ਯਮਾ। ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਃ ਸਂਤਾਪਮੋਹਿਤਃ
'ਰਾਮ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।' ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਰਾਮਃ ਸਮਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸ੍ਵਯਂ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਨਦੀਮ੍। ਸ ਤਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਮਃ ਕ੍ਵ ਸੀਤੇਤ੍ਯੇਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਰਾਮ ਆਪ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'
ਭੂਤਾਨਿ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਵਧਾਰ੍ਹੇਣ ਹृਤਾਮਪਿ। ਨ ਤਾਂ ਸ਼ਸ਼ਂਸੂ ਰਾਮਾਯ ਤਥਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ
ਭਾਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜੋ ਮਰਨ ਯੋਗ ਸੀ, ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੀਵ ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾ ਭੂਤੈਃ ਸ਼ਂਸ ਚਾਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ। ਨ ਚ ਸਾ ਹ੍ਯਵਦਤ੍ ਸੀਤਾਂ ਪृष੍ਟਾ ਰਾਮੇਣ ਸ਼ੋਚਤਾ
ਫਿਰ, ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ, 'ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ,' ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ।
ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਚ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਚ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ। ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਭਯਾਤ੍ ਤੁ ਵੈਦੇਹੀਂ ਸਾ ਨਦੀ ਨ ਸ਼ਸ਼ਂਸ ਹ
ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਮੰਦਕਰਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਨਿਰਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਯਾ ਨਦ੍ਯਾ ਸੀਤਾਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਕृਤਃ। ਉਵਾਚ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਸੀਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਏषਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਸੌਮ੍ਯ ਕਿਂਚਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾषਤੇ। ਕਿਂ ਨੁ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮੇਤ੍ਯ ਜਨਕਂ ਵਚਃ
'ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਜਨਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਕੀ ਆਖਾਂ?'
ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਿਨਾ ਤਾਮਹਮਪ੍ਰਿਯਮ੍। ਯਾ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਵਨੇ ਵਨ੍ਯੇਨ ਜੀਵਤਃ
'ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਆਖਾਂ—ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰ ਰਹੀ ਸੀ?'