ਵਿਨष੍ਟਾ ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਵਾਪਿ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਰ੍ਵਨਚਾਰਿਭਿਃ। ਅਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯੇਵ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਮੇ
ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਸੀਤਾਯਾਃ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਮਹੇ। ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸੁਤਾਯਾ ਜਨਕਸ੍ਯ ਵੈ
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੋਵੇ?
ਯਥਾ ਵੈ ਮृਗਸਂਘਾਸ਼੍ਚ ਗੋਮਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵ ਭੈਰਵਮ੍। ਵਾਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਕੁਨਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਮਭਿਤੋ ਦਿਸ਼ਮ੍। ਅਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਭਵੇਤ੍ ਤਸ੍ਯਾ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ੍ਯਾ ਮਹਾਬਲ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਗਿੱਧੜਾਂ ਹੋਂਕਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਅੱਗ ਵੱਲ ਚੀਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ!
ਇਦਂ ਹਿ ਰਕ੍ਸ਼ੋ ਮृਗਸਂਨਿਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਲੋਭ੍ਯ ਮਾਂ ਦੂਰਮਨੁਪ੍ਰਯਾਤਮ੍। ਹਤਂ ਕਥਂਚਿਨ੍ਮਹਤਾ ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਸ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੋऽਭੂਨ੍ਮ੍ਰਿਯਮਾਣ ਏਵ
ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਕੇ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ; ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਮਨਸ਼੍ਚ ਮੇ ਦੀਨਮਿਹਾਪ੍ਰਹृष੍ਟਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਸਵ੍ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਕਾਰਮ੍। ਅਸਂਸ਼ਯਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸੀਤਾ ਹृਤਾ ਮृਤਾ ਵਾ ਪਥਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ਵਾ
ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਵੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।
thumb|ਅष੍ਟਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੩-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਪੰਜਾਹਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਸ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਦੀਨਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਃ। ਪਰ੍ਯਪृਚ੍ਛਤ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਵੈਦੇਹੀਮਾਗਤਂ ਵਿਨਾ
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਂ ਯਾ ਮਾਮਨੁਜਗਾਮ ਹ। ਕ੍ਵ ਸਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਵੈਦੇਹੀ ਯਾਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਮਿਹਾਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਚੱਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ?
ਰਾਜ੍ਯਭ੍ਰष੍ਟਸ੍ਯ ਦੀਨਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ ਪਰਿਧਾਵਤਃ। ਕ੍ਵ ਸਾ ਦੁਃਖਸਹਾਯਾ ਮੇ ਵੈਦੇਹੀ ਤਨੁਮਧ੍ਯਮਾ
ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਨੋਤ੍ਸਹੇ ਵੀਰ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਪਿ ਜੀਵਿਤੁਮ੍। ਕ੍ਵ ਸਾ ਪ੍ਰਾਣਸਹਾਯਾ ਮੇ ਸੀਤਾ ਸੁਰਸੁਤੋਪਮਾ
ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਦੀ ਸਾਥਣ, ਦੇਵੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਪਤਿਤ੍ਵਮਮਰਾਣਾਂ ਹਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ। ਵਿਨਾ ਤਾਂ ਤਪਨੀਯਾਭਾਂ ਨੇਚ੍ਛੇਯਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਉਹ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਗਦੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।
ਕਚ੍ਚਿਜ੍ਜੀਵਤਿ ਵੈਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪ੍ਰਿਯਤਰਾ ਮਮ। ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਂ ਵੀਰ ਨ ਮੇ ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਵੀਰ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?
ਸੀਤਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਮृਤੇ ਮਯਿ ਗਤੇ ਤ੍ਵਯਿ। ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਸਕਾਮਾ ਕੈਕੇਯੀ ਸੁਖਿਤਾ ਸਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗੀ?
ਸਪੁਤ੍ਰਰਾਜ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਾਂ ਮृਤਪੁਤ੍ਰਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ। ਉਪਸ੍ਥਾਸ੍ਯਤਿ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਕੈਕਯੀਮ੍
ਕੀ ਸੁਖੀ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਭਾਵਕੌਮਲ ਤੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗੀ?
ਯਦਿ ਜੀਵਤਿ ਵੈਦੇਹੀ ਗਮਿष੍ਯਾਮ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਂ ਪੁਨਃ। ਸਂਵृਤ੍ਤਾ ਯਦਿ ਵृਤ੍ਤਾ ਸਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ
ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ।
ਯਦਿ ਮਾਮਾਸ਼੍ਰਮਗਤਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਭਿਭਾषਤੇ। ਪੁਰਃ ਪ੍ਰਹਸਿਤਾ ਸੀਤਾ ਵਿਨਸ਼ਿष੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ
ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਪਹੁੰਚਾਂ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਬ੍ਰੂਹਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਵੈਦੇਹੀ ਯਦਿ ਜੀਵਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ। ਤ੍ਵਯਿ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਿਰ੍ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਵਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ?
ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਚ ਬਾਲਾ ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਦੁਃਖਭਾਗਿਨੀ। ਮਦ੍ਵਿਯੋਗੇਨ ਵੈਦੇਹੀ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ੋਚਤਿ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ
ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾ ਤੇਨ ਜਿਹ੍ਮੇਨ ਸੁਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾ। ਵਦਤਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਸ੍ਤਵਾਪਿ ਜਨਿਤਂ ਭਯਮ੍
ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਯੇ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਸ ਸ੍ਵਰਃ ਸਦृਸ਼ੋ ਮਮ। ਤ੍ਰਸ੍ਤਯਾ ਪ੍ਰੇषਿਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਮਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਗਤਃ
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਤੁ ਕृਤਂ ਕष੍ਟਂ ਸੀਤਾਮੁਤ੍ਸृਜਤਾ ਵਨੇ। ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤੁਂ ਨृਸ਼ਂਸਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰਮ੍
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਕਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਦੁਃਖਿਤਾਃ ਖਰਘਾਤੇਨ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਃ। ਤੈਃ ਸੀਤਾ ਨਿਹਤਾ ਘੋਰੈਰ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਖਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਘੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਅਹੋऽਸ੍ਮਿ ਵ੍ਯਸਨੇ ਮਗ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਰਿਪੁਨਾਸ਼ਨ। ਕਿਂ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼ਙ੍ਕੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਮੀਦृਸ਼ਮ੍
ਹਾਏ, ਮੈਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਸੀ।
ਇਤਿ ਸੀਤਾਂ ਵਰਾਰੋਹਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨੇਵ ਰਾਘਵਃ। ਆਜਗਾਮ ਜਨਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਸਹਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਵਿਗਰ੍ਹਮਾਣੋऽਨੁਜਮਾਰ੍ਤਰੂਪਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਸ਼੍ਰਮੇਣੈਵ ਪਿਪਾਸਯਾ ਚ। ਵਿਨਿਃਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ਼ੁष੍ਕਮੁਖੋ ਵਿषਣ੍ਣਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥਕਿਆ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਮਨ ਉਦਾਸ, ਉਹ ਠਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ।
ਸ੍ਵਮਾਸ਼੍ਰਮਂ ਸ ਪ੍ਰਵਿਗਾਹ੍ਯ ਵੀਰੋ ਵਿਹਾਰਦੇਸ਼ਾਨਨੁਸृਤ੍ਯ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍। ਏਤਤ੍ਤਦਿਤ੍ਯੇਵ ਨਿਵਾਸਭੂਮੌ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਰੋਮਾ ਵ੍ਯਥਿਤੋ ਬਭੂਵ
ਉਹ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖੀ, ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
thumb|ਏਕੋਨषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਅਰਣ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨषष੍ਠਿਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੩-
ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਉਣਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਅਥਾਸ਼੍ਰਮਾਦੁਪਾਵृਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ। ਪਰਿਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਰਾਮੋ ਦੁਃਖਾਦਿਦਂ ਵਚਃ
ਫਿਰ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਲਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਬਚਨ ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਤਮੁਵਾਚ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਮਾਗਤੋऽਪਾਸ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਮ੍। ਯਦਾ ਸਾ ਤਵ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ ਵਨੇ ਵਿਰਹਿਤਾ ਮਯਾ
ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ?'
ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵਾਭ੍ਯਾਗਤਂ ਤ੍ਵਾਂ ਮੇ ਮੈਥਿਲੀਂ ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ। ਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨਂ ਮਹਤ੍ ਪਾਪਂ ਯਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਵ੍ਯਥਿਤਂ ਮਨਃ
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਡਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।