ਤੇषਾਮੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮਾਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤ: । ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰੁਵਾਚੇਦਮृषਿਂ ਕੁਲਪਤਿਂ ਤਤ: ।। ੨.੧੧੬.
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਕਾ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਨ ਕਚ੍ਚਿਦ੍ਭਗਵਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਵृਤ੍ਤਮਿਦਂ ਮਯਿ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਕृਤਂ ਯੇਨ ਵਿਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨ: ।। ੨.੧੧੬.
ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤਪਸਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ।
ਪ੍ਰਮਾਦਾਚ੍ਚਰਿਤਂ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਾਵਰਜਸ੍ਯ ਮੇ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯਰ੍षਿਭਿਰ੍ਦृष੍ਟਂ ਨਾਨੁਰੂਪਮਿਵਾਤ੍ਮਨ: ।। ੨.੧੧੬.
ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਉਲਟ ਕੋਈ ਕੰਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਬੈਠਾ?
ਕਚ੍ਚਿਚ੍ਛੁਸ਼੍ਰੂषਮਾਣਾ ਵ: ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਪਰਾ ਮਯਿ । ਪ੍ਰ(ਮ)ਮਾਦਾਭ੍ਯੁਚਿਤਾਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸੀਤਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੨.੧੧੬.
ਕਿਤੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਚੌਕਸ ਹੈ, ਅਣਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਹਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ?
ਅਥਰ੍षਿਰ੍ਜਰਯਾ ਵृਦ੍ਧਸ੍ਤਪਸਾ ਚ ਜਰਾਂ ਗਤ: । ਵੇਪਮਾਨ ਇਵੋਵਾਚ ਰਾਮਂ ਭੂਤਦਯਾਪਰਮ੍ ।। ੨.੧੧੬.
ਫਿਰ, ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁਤ: ਕਲ੍ਯਾਣਸਤ੍ਤ੍ਵਾਯਾ: ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਰਤੇਸ੍ਤਥਾ । ਚਲਨਂ ਤਾਤ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿषੁ ਵਿਸ਼ੇषਤ: ।। ੨.੧੧੬.
ਤਾਤਾ, ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲਤ ਵਿਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
ਤ੍ਵਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਦਂ ਤਾਵਤ੍ਤਾਪਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਰਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਸ੍ਤੇਨ ਸਂਵਿਗ੍ਨਾ: ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਮਿਥ: ਕਥਾ: ।। ੨.੧੧੬.
ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਰਾਵਣਾਵਰਜ: ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਖਰੋ ਨਾਮੇਹ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ: । ਉਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਤਾਪਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਜਨਸ੍ਥਾਨਨਿਕੇਤਨਾਨ੍ ।। ੨.੧੧੬.
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਖਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਧृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਜਿਤਕਾਸ਼ੀਂ ਚ ਨृਸ਼ਂਸ: ਪੁਰੁषਾਦਕ: । ਅਵਲਿਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਾਪਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਤਾਤ ਨ ਮृष੍ਯਤੇ ।। ੨.੧੧੬.
ਉਹ ਬਹੁਤ ਹਠੀਲਾ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਦਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਤਾਤਾ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਤ੍ਵਂ ਯਦਾਪ੍ਰਭृਤਿ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਮੇ ਤਾਤ ਵਰ੍ਤਸੇ । ਤਦਾਪ੍ਰਭृਤਿ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਵਿਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਾਪਸਾਨ੍ ।। ੨.੧੧੬.
ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।
ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਬੀਭਤ੍ਸੈ: ਕ੍ਰੂਰੈਰ੍ਭੀषਣਕੈਰਪਿ । ਨਾਨਾਰੂਪੈਰ੍ਵਿਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਰੂਪੈਰ੍ਵਿਕृਤਦਰ੍ਸ਼ਨੈ: ।। ੨.੧੧੬.
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਅਜੀਬ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੈਰਸ਼ੁਚਿਭਿ: ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯ ਚ ਤਾਪਸਾਨ੍ । ਪ੍ਰਤਿਘ੍ਨਨ੍ਤ੍ਯਪਰਾਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮਨਾਰ੍ਯ੍ਯਾ: ਪੁਰਤ: ਸ੍ਥਿਤਾ: ।। ੨.੧੧੬.
ਉਹ ਮੰਦੇ ਤੇ ਅਸ਼ੁਧ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ, ਅਣਯੋਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
ਤੇषੁ ਤੇष੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਬੁਦ੍ਧਮਵਲੀਯ ਚ । ਰਮਨ੍ਤੇ ਤਾਪਸਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤੋ ऽਲ੍ਪਯੇਤਸ: ।। ੨.੧੧੬.
ਉਹ ਲੋਕ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੁਕ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਦੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ।
ਅਪਕ੍ਸ਼ਿਪਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰੁਗ੍ਭਾਣ੍ਡਾਨਗ੍ਨੀਨ੍ ਸਿਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਵਾਰਿਣਾ । ਕਲਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮृਦ੍ਨਨ੍ਤਿ ਹਵਨੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤੇ ।। ੨.੧੧੬.
ਉਹ ਲੋਕ ਚਮਚੇ ਤੇ ਬਰਤਨ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤੈਰ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਰਾਮृष੍ਟਾਨਾਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਜਿਹਾਸਵ: । ਗਮਨਾਯਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਚੋਦਯਨ੍ਤ੍ਯृषਯੋ ऽਦ੍ਯ ਮਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੬.
ਇਹ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਇੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪੁਰਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਰੀਰੀਮੁਪਹਿਂਸਾਂ ਤਪਸ੍ਵਿषੁ । ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਦੁष੍ਟਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ ਇਮਮਾਸ਼੍ਰਮਮ੍ ।। ੨.੧੧੬.
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮੰਦ ਲੋਕ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੇ।
ਬਹੁਮੂਲਫਲਂ ਚਿਤ੍ਰਮਵਿਦੂਰਾਦਿਤੋ ਵਨਮ੍ । ਪੁਰਾਣਾਸ਼੍ਰਮਮੇਵਾਹਂ ਸ਼੍ਰਯਿष੍ਯੇ ਸਗਣ: ਪੁਨ: ।। ੨.੧੧੬.
ਇੱਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਹਨ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫਿਰ ਪੁਰਾਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਖਰਸ੍ਤ੍ਵਯ੍ਯਪਿ ਚਾਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾ ਤਾਤ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਸਹਾਸ੍ਮਾਭਿਰਿਤੋ ਗਚ੍ਛ ਯਦਿ ਬੁਦ੍ਧਿ: ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੨.੧੧੬.
ਖਰ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਿਆਰੇ; ਜੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ।
ਸਕਲਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵ । ਸਮਰ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਵਸਤੋ ਵਾਸੋ ਦੁ:ਖਮਿਹਾਦ੍ਯ ਤੇ ।। ੨.੧੧੬.
ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਦੇਹ ਰਹੇ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਰਾਮਸ੍ਤਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਪਸ੍ਵਿਨਮ੍ । ਨ ਸ਼ਸ਼ਾਕੋਤ੍ਤਰੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰਵਰੋਦ੍ਧੁਂ ਸਮੁਤ੍ਸੁਕ: ।। ੨.੧੧੬.
ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।
ਅਭਿਨਨ੍ਦ੍ਯ ਸਮਾਪृਚ੍ਛ੍ਯ ਸਮਾਧਾਯ ਚ ਰਾਘਵਮ੍ । ਸ ਜਗਾਮਾਸ਼੍ਰਮਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕੁਲੈ: ਕੁਲਪਤਿ: ਸਹ ।। ੨.੧੧੬.
ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਮ: ਸਂਸਾਧ੍ਯ ਤ੍ਵृषਿਗਣਮਨੁਗਮਨਾਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੁਲਪਤਿਮਭਿਵਾਦ੍ਯ ऋषਿਮ੍ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੀਤੈਸ੍ਤੈਰਨੁਮਤ ਉਪਦਿष੍ਟਾਰ੍ਥ: ਪੁਣ੍ਯਂ ਵਾਸਾਯ ਸ੍ਵਨਿਲਯਮੁਪਸਮ੍ਪੇਦੇ ।। ੨.੧੧੬.
ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਆਸ਼੍ਰਮਂ ਤ੍ਵृषਿਵਿਰਹਿਤਂ ਪ੍ਰਭੁ: ਕ੍ਸ਼ਣਮਪਿ ਨ ਵਿਜਹੌ ਸ ਰਾਘਵ: । ਰਾਘਵਂ ਹਿ ਸਤਤਮਨੁਗਤਾਸ੍ਤਾਪਸਾਸ਼੍ਚਾਰ੍षਚਰਿਤਧृਤਗੁਣਾ: ।। ੨.੧੧੬.
ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਆਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧੂ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ षੋਡਸ਼ੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਵਿ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
thumb|ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਰਾਘਵਸ੍ਤ੍ਵਥ ਯਾਤੇषੁ ਤਪਸ੍ਵਿषੁ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ । ਨ ਤਤ੍ਰਾਰੋਚਯਦ੍ਵਾਸਂ ਕਾਰਣੈਰ੍ਬਹੁਭਿਸ੍ਤਦਾ ।। ੨.੧੧੭.
ਜਦੋਂ ਸਾਧੂ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਏ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।
ਇਹ ਮੇ ਭਰਤੋ ਦृष੍ਟੋ ਮਾਤਰਸ਼੍ਚ ਸਨਾਗਰਾ: । ਸਾ ਚ ਮੇ ਸ੍ਮृਤਿਰਨ੍ਵੇਤਿ ਤਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਨੁਸ਼ੋਚਤ: ।। ੨.੧੧੭.
ਇੱਥੇ ਭਰਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਵਾਰਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨ: । ਹਯਹਸ੍ਤਿਕਰੀषੈਸ਼੍ਚ ਉਪਮਰ੍ਦ੍ਦ: ਕृਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ।। ੨.੧੧੭.
ਭਰਤ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਲ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਾਮ ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਰਾਘਵ: । ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਠਤ ਸ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਚ ਸਙ੍ਗਤ: ।। ੨.੧੧੭.
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸੋ ऽਤ੍ਰੇਰਾਸ਼੍ਰਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਂ ਵਵਨ੍ਦੇ ਮਹਾਯਸ਼ਾ: । ਤਂ ਚਾਪਿ ਭਗਵਾਨਤ੍ਰਿ: ਪੁਤ੍ਰਵਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ।। ੨.੧੧੭.
ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਹੈ, ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਸ੍ਵਯਮਾਤਿਥ੍ਯਮਾਦਿਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਯ ਸੁਸਤ੍ਕृਤਮ੍ । ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਚ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਸੀਤਾਂ ਚ ਸਮਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਤ੍ ।। ੨.੧੧੭.
ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਾਰਾ ਆਤਿਥਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।