ਅਲ੍ਪੋष੍ਣਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸਲਿਲਾਂ ਧਰ੍ਮੋਤ੍ਤਪ੍ਤਵਿਹਙ੍ਗਮਾਮ੍ । ਲੀਨਮੀਨਝषਗ੍ਰਾਹਾਂ ਕृਸ਼ਾਂ ਗਿਰਿਨਦੀਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ, ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਹਲਚਲ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਭੱਜ ਗਏ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਰਾਹ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਵਿਧੂਮਾਮਿਵ ਹੇਮਾਭਾਮਧ੍ਵਰਾਗ੍ਨੇ: ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਹਵਿਰਭ੍ਯੁਕ੍ਸ਼ਿਤਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ਼ਿਖਾਂ ਵਿਪ੍ਰਲਯਂ ਗਤਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਪਰ ਧੂੰਆਂ ਰਹਿਤ, ਹਵਨ ਪੁਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤਕਵਚਾਂ ਰੁਗ੍ਣਜਵਾਜਿਰਥਧ੍ਵਜਾਮ੍ । ਹਤਪ੍ਰਵੀਰਾਮਾਪਨ੍ਨਾਂ ਚਮੂਮਿਵ ਮਹਾਹਵੇ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫੌਜ, ਜਿਸਦੇ ਲੋਹਾ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਫੌਜ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਸਫੇਨਾ ਸਸ੍ਵਨਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਾਗਰਸ੍ਯ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਰੁਤੋਦ੍ਘਾਤਾਂ ਜਲੋਰ੍ਮਿਮਿਵ ਨਿਸ੍ਵਨਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਦੇ ਠੰਢੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਦੀ ਗੂੰਜ ਮੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਯਜ੍ਞਾਯੁਧੈ: ਸਰ੍ਵੈਰਭਿਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਯਾਜਕੈ: । ਸੁਤ੍ਯਾਕਾਲੇ ਵਿਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਵੇਦਿਂ ਗਤਰਵਾਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਦੀ ਵੇਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਯਾਜਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਯਜਨ ਸਾਜ ਛੱਡ ਗਏ, ਸੋਮ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਗੋष੍ਠਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮਾਰ੍ਤ੍ਤਾਮਚਰਨ੍ਤੀਂ ਤृਣਂ ਨਵਮ੍ । ਗੋਵृषੇਣ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਗਵਾਂ ਪਤ੍ਤਿਮਿਵੋਤ੍ਸੁਕਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਗਾਂ, ਗਊਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਨਵੀਂ ਘਾਹ ਲੱਭਦੀ, ਸਾਂਡ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਗਊਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਭਾਕਰਾਦ੍ਯੈ: ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈ: ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਦ੍ਭਿਰਿਵੋਤ੍ਤਮੈ: । ਵਿਯੁਕ੍ਤਾਂ ਮਣਿਭਿਰ੍ਜਾਤ੍ਯੈਰ੍ਨਵਾਂ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜਿਸਦੇ ਚਮਕਦੇ, ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ।
ਸਹਸਾ ਚਲਿਤਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਮਹੀਂ ਪੁਣ੍ਯਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ਗਤਾਮ੍ । ਸਂਹृਤਦ੍ਯੁਤਿਵਿਸ੍ਤਾਰਾਂ ਤਾਰਾਮਿਵ ਦਿਵਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ, ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪੁष੍ਪਨਦ੍ਧਾਂ ਵਸਨ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਮਤ੍ਤਭ੍ਰਮਰਨਾਦਿਤਾਮ੍ । ਦ੍ਰੁਤਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਿਪ੍ਲੁष੍ਟਾਂ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਂ ਵਨਲਤਾਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲੀ, ਤੇਜ਼ ਜੰਗਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਲਤਾ।
ਸਮ੍ਮੂਢਨਿਗਮਾਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਵਿਪਣਾਪਣਾਮ੍ । ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਸ਼ऺਸ਼ਿਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਯਾਮਿਵਾਮ੍ਬੁਧਰੈਰ੍ਵृਤਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣਪਾਨੋਤ੍ਤਮੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨੈ: ਸ਼ਰਾਵੈਰਭਿਸਂਵृਤਾਮ੍ । ਹਤਸ਼ੌਣ੍ਡਾਮਿਵਾਕਾਸ਼ੇ ਪਾਨਭੂਮਿਮਸਂਸ੍ਕृਤਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉੱਤਮ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਪਿਆਲੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।
ਵृਕ੍ਣਭੂਮਿਤਲਾਂ ਨਿਮ੍ਨਾਂ ਵृਕ੍ਣਪਾਤ੍ਰੈ: ਸਮਾਵृਤਾਮ੍ । ਉਪਯੁਕ੍ਤੋਦਕਾਂ ਭਗ੍ਨਾਂ ਪ੍ਰਪਾਂ ਨਿਪਤਿਤਾਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਕੂਆਂ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਥੱਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ, ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਕੂਆਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਵਿਪੁਲਾਂ ਵਿਤਤਾਂ ਚੈਵ ਯੁਕ੍ਤਪਾਸ਼ਾਂ ਤਰਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ । ਭੂਮੌ ਬਾਣੈਰ੍ਵਿਨਿष੍ਕृਤ੍ਤਾਂ ਪਤਿਤਾਂ ਜ੍ਯਾਮਿਵਾਯੁਧਾਤ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਧਨੁ, ਜੋ ਤਗੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਤੰਦ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਸਹਸਾ ਯੁਦ੍ਧਸ਼ੌਣ੍ਡੇਨ ਹਯਾਰੋਹੇਣ ਵਾਹਿਤਾਮ੍ । ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਭਾਣ੍ਡਾਮੁਤ੍ਸृष੍ਟਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰੀਮਿਵ ਦੁਰ੍ਬਲਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਾ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ।
ਸ਼ੁष੍ਕਤੋਯਾਂ ਮਹਾਮਤ੍ਸ੍ਯੈ: ਕੂਰ੍ਮੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਭਿਰ੍ਵृਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਤਟਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਂ ਵਾਪੀਮਿਵ ਹृਤੋਤ੍ਪਲਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਕੰਢੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਕੰਵਲੇ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ।
ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪ੍ਰਹृष੍ਟਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿषਿਦ੍ਧਾਨੁਲੇਪਨਾਮ੍ । ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਮਿਵ ਸ਼ੋਕੇਨ ਗਾਤ੍ਰਯष੍ਟਿਮਭੂषਣਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਗਮ ਨਾਲ ਸੜਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੇਪ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਾਵृषਿ ਪ੍ਰਵਿਗਾਢਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਯਾਭ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਾਂ ਨੀਲਜੀਮੂਤੈਰ੍ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜਦ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਬ ਗਈ, ਨੀਲੇ ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।
ਭਰਤਸ੍ਤੁ ਰਥਸ੍ਥ: ਸਨ੍ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜ: । ਵਾਹਯਨ੍ਤਂ ਰਥਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਸਾਰਥਿਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਪਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਰਥ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਕਿਂ ਨੁ ਖਲ੍ਵਦ੍ਯ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੋ ਨ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯਤੇ । ਯਥਾਪੁਰਮਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਗੀਤਵਾਦਿਤ੍ਰਨਿਸ੍ਵਨ: ।। ੨.੧੧੪.
ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਦਯਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ?
ਵਾਰੁਣੀਮਦਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਮਾਲ੍ਯਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤ: । ਧੂਪਿਤਾਗਰੁਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਵਾਤਿ ਸਮਨ੍ਤਤ: ।। ੨.੧੧੪.
ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਰ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ।
ਯਾਨਪ੍ਰਵਰਘੋषਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚ ਹਯਨਿਸ੍ਵਨ: । ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਗਜਨਾਦਸ਼੍ਚ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਰਥਨਿਸ੍ਵਨ: । ਨੇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਪੁਰ੍ਯਾਮਸ੍ਯਾਂ ਰਾਮੇ ਵਿਵਾਸਿਤੇ ।। ੨.੧੧੪.
ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਿੰਮ੍ਹ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ।
ਚਨ੍ਦਨਾਗਰੁਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਰ੍ਹਾਸ਼੍ਚ ਨਵਸ੍ਰਜ: । ਗਤੇ ਹਿ ਰਾਮੇ ਤਰੁਣਾ: ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਨੋਪਭੁਞ੍ਜਤੇ ।। ੨.੧੧੪.
ਰਾਮ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੂਲ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਦੀਆਂ।
ਬਹਿਰ੍ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਰਮਾਲ੍ਯਧਰਾ ਨਰਾ: । ਨੋਤ੍ਸਵਾ: ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਾਮਸ਼ੋਕਾਰ੍ਦਿਤੇ ਪੁਰੇ ।। ੨.੧੧੪.
ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਰਦ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ।
ਸਹ ਨੂਨਂ ਮਮ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਪੁਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯਦ੍ਯੁਤਿਰ੍ਗਤਾ । ਨਹਿ ਰਾਜਤ੍ਯਯੋਧ੍ਯੇਯਂ ਸਾਸਾਰੇਵਾਰ੍ਜੁਨੀ ਕ੍ਸ਼ਪਾ ।। ੨.੧੧੪.
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਦਾ ਨੁ ਖਲੁ ਮੇ ਭ੍ਰਾਤਾ ਮਹੋਤ੍ਸਵ ਇਵਾਗਤ: । ਜਨਯਿष੍ਯਤ੍ਯਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਹਰ੍षਂ ਗ੍ਰੀष੍ਮ ਇਵਾਮ੍ਬੁਦ: ।। ੨.੧੧੪.
ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜੋ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?
ਤਰੁਣੈਸ਼੍ਚਾਰੁਵੇषੈਸ਼੍ਚ ਨਰੈਰੁਨ੍ਨਤਗਾਮਿਭਿ: । ਸਮ੍ਪਤਦ੍ਭਿਰਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਨਾਭਿਭਾਨ੍ਤਿ ਮਹਾਪਥਾ: ।। ੨.੧੧੪.
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ, ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਜਲ੍ਪਨ੍ ਵਿਵੇਸ਼ ਵਸਤਿਂ ਪਿਤੁ: । ਤੇਨ ਹੀਨਾਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸਿਂਹਹੀਨਾਂ ਗੁਹਾਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ।
ਤਦਾ ਤਦਨ੍ਤ:ਪੁਰਮੁਜ੍ਝਿਤਪ੍ਰਭਂ ਸੁਰੈਰਿਵੋਤ੍ਸृष੍ਟਮਭਾਸ੍ਕਰਂ ਦਿਨਮ੍ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਵਿਵਿਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਮੁਮੋਚ ਬਾष੍ਪਂ ਭਰਤ: ਸੁਦੁ:ਖਿਤ: ।। ੨.੧੧੪.
ਫਿਰ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਭਰਤ ਨੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਾਂ-ਸੌ-ਚੌਂਹਟਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
thumb|ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਤੋ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਮਾਤऽ: ਸ ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਦृਢਵ੍ਰਤ: । ਭਰਤ: ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤੋ ਗੁਰੂਨਿਦਮਥਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੧੫.
ਫਿਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ।