ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਆਦਿਕਾਵਿ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਬਾਰਾਂਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
thumb|ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਤਤ: ਸ਼ਿਰਸਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਾਦੁਕੇ ਭਰਤਸ੍ਤਦਾ । ਆਰੁਰੋਹ ਰਥਂ ਹृष੍ਟ: ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੇਨ ਸਮਨ੍ਵਿਤ: ।। ੨.੧੧੩.
ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ।
ਵਸਿष੍ऺਠੋ ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਜਾਬਾਲਿਸ਼੍ਚ ਦृਢਵ੍ਰਤ: । ਅਗ੍ਰਤ: ਪ੍ਰਯਯੁ: ਸਰ੍ਵੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪੂਜਿਤਾ: ।। ੨.੧੧੩.
ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ, ਜੋ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਨ, ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲੇ।
ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀਂ ਨਦੀਂ ਰਮ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਾਸ੍ਤੇ ਯਯੁਸ੍ਤਦਾ । ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵਾਣਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਂ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਉਹ ਲੋਕ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਚਲੇ, ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਧਾਤੁਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਮ੍ਯਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਪ੍ਰਯਯੌ ਤਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਸੈਨ੍ਯੋ ਭਰਤਸ੍ਤਦਾ ।। ੨.੧੧੩.
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਪਾਸੇ-ਪਾਸੇ ਚਲਿਆ।
ਅਦੂਰਾਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਸ੍ਯ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭਰਤਸ੍ਤਦਾ । ਆਸ਼੍ਰਮਂ ਯਤ੍ਰ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਭਰਦ੍ਵਾਜ: ਕृਤਾਲਯ: ।। ੨.੧੧੩.
ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਸ ਤਮਾਸ਼੍ਰਮਮਾਗਮ੍ਯ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ । ਅਵਤੀਰ੍ਯ ਰਥਾਤ੍ ਪਾਦੌ ਵਵਨ੍ਦੇ ਭਰਤਸ੍ਤਦਾ ।। ੨.੧੧੩.
ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਰਤ, ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸੀ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਤਤੋ ਹृष੍ਟੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਭਰਤਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਅਪਿ ਕृਤ੍ਯਂ ਕृਤਂ ਤਾਤ ਰਾਮੇਣ ਚ ਸਮਾਗਤਮ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ?'
ਏਵਮੁਕ੍ਤ: ਸ ਤੁ ਤਤੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਂ ਭਰਤੋ ਭ੍ਰਾਤृਵਤ੍ਸਲ: ।। ੨.੧੧੩.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਧੀਮਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਭਰਤ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸ ਯਾਚ੍ਯਮਾਨੋ ਗੁਰੁਣਾ ਮਯਾ ਚ ਦृਢਵਿਕ੍ਰਮ: । ਰਾਘਵ: ਪਰਮਪ੍ਰੀਤੋ ਵਸਿष੍ਠਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਉਹ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਮਨਾਉਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਪੱਕਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਪਿਤੁ: ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਤਾਮੇਵ ਪਾਲਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤ: । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਪਿਤੁਰ੍ਮਮ ।। ੨.੧੧੩.
‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।’
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵਸਿष੍ਠ: ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਹ । ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੋ ਵਾਕ੍ਯਕੁਸ਼ਲਂ ਰਾਘਵਂ ਵਚਨਂ ਮਹਤ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਏਤੇ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛ ਸਂਹृष੍ਟ: ਪਾਦੁਕੇ ਹੇਮਭੂषਿਤੇ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਕਰੇ ਤਵ ।। ੨.੧੧੩.
ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਜੀ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਹਥੀਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੀਆਂ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਵਸਿष੍ਠੇਨ ਰਾਘਵ: ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖ: ਸ੍ਥਿਤ: । ਪਾਦੁਕੇ ਅਧਿਰੁਹ੍ਯੈਤੇ ਮਮ ਰਾਜ੍ਯਾਯ ਵੈ ਦਦੌ ।। ੨.੧੧੩.
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ऽਹਮਨੁਜ੍ਞਾਤੋ ਰਾਮੇਣ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਅਯੋਧ੍ਯਾਮੇਵ ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਪਾਦੁਕੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੨.੧੧੩.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਭਰਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨ: । ਭਰਦ੍ਵਾਜ: ਸ਼ੁਭਤਰਂ ਮੁਨਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮੁਵਾਚ ਤਮ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਭਰਤ ਦੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਆਖੇ।
ਨੈਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ਼ੀਲਵृਤ੍ਤਵਤਾਂ ਵਰ । ਯਦਾਰ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਿ ਤਿष੍ਠੇਤ੍ਤੁ ਨਿਮ੍ਨੇ ਸृष੍ਟਮਿਵੋਦਕਮ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ, ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੰਗਿਆਈ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਅਮृਤ: ਸ ਮਹਾਬਾਹੁ: ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਤਵ । ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਮੀਦृਸ਼: ਪੁਤ੍ਰੋ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੋ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲ: ।। ੨.੧੧੩.
ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ — ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
ਤਮृषਿਂ ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਮੁਕ੍ਤਵਾਕ੍ਯਂ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿ: । ਆਮਤਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤੁਮਾਰੇਭੇ ਚਰਣਾਵੁਪਗृਹ੍ਯ ਚ ।। ੨.੧੧੩.
ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਬਚਨ ਆਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੋਹੇ।
ਤਤ: ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਭਰਦ੍ਵਾਜਂ ਪੁਨ:ਪੁਨ: । ਭਰਤਸ੍ਤੁ ਯਯੌ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਯੋਧ੍ਯਾਂ ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿ: ।। ੨.੧੧੩.
ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਯਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕਟੈਸ਼੍ਚੈਵ ਹਯੈਰ੍ਨਾਗੈਸ਼੍ਚ ਸਾ ਚਮੂ: । ਪੁਨਰ੍ਨਿਵृਤ੍ਤਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਭਰਤਸ੍ਯਾਨੁਯਾਯਿਨੀ ।। ੨.੧੧੩.
ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ।
ਤਤਸ੍ਤੇ ਯਮੁਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਨਦੀਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਮਿਮਾਲਿਨੀਮ੍ । ਦਦृਸ਼ੁਸ੍ਤਾਂ ਪੁਨ: ਸਰ੍ਵੇ ਗਙ੍ਗਾਂ ਸ਼ੁਭਜਲਾਂ ਨਦੀਮ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਦੇਖੀ; ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਮੁੜ ਗੰਗਾ — ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਦਰਿਆ — ਵੀ ਵੇਖੀ।
ਤਾਂ ਰਮ੍ਯਜਲਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਸਨ੍ਤੀਰ੍ਯ ਸਹਬਾਨ੍ਧਵ: । ਸ਼ृਙ੍ਗਿਬੇਰਪੁਰਂ ਰਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਸਸੈਨਿਕ: ।। ੨.੧੧੩.
ਉਹ ਸੁਹਣੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।
ਸ਼ृਙ੍ਗਿਬੇਰਪੁਰਾਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਯੋਧ੍ਯਾਂ ਸਂਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ ।। ੨.੧੧੩.
ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਚ ਤਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਮ੍ । ਭਰਤੋ ਦੁ:ਖਸਨ੍ਤਪ੍ਤ: ਸਾਰਥਿਂ ਚੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੨.੧੧੩.
ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
ਸਾਰਥੇ ਪਸ਼੍ਯ ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਸਾਯੋਧ੍ਯਾ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ । ਨਿਰਾਕਾਰਾ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾ ਦੀਨਾ ਪ੍ਰਤਿਹਤਸ੍ਵਰਾ ।। ੨.੧੧੩.
ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਅਯੋਧਿਆ ਉਜੜ ਗਈ ਹੈ, ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿਤ, ਦੁਖੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਥਮ ਗਈ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤਮ: ਸਰ੍ਗ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਤੇ ਤੇਰਾਂਵਾਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
thumb|ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ੍ਤ੍ਰਿਗ੍ਧਗਮ੍ਭੀਰਘੋषੇਣ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨੋਪਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁ: । ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਭਰਤ: ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਮਹਾਯਸ਼ਾ: ।। ੨.੧੧੪.
ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
ਬਿਡਾਲੋਲੂਕਚਰਿਤਾਮਾਲੀਨਨਰਵਾਰਣਾਮ੍ । ਤਿਮਿਰਾਭ੍ਯਾਹਤਾਂ ਕਾਲੀਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮਿਵ ।। ੨.੧੧੪.
ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਲੂ ਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਿਆ।
ਰਾਹੁਸ਼ਤ੍ਰੋ: ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਪਤ੍ਨੀਂ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤਪ੍ਰਭਾਮ੍ । ਗ੍ਰਹੇਣਾਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੇ ਨੈਕਾਂ ਰੋਹਿਣੀਮਿਵ ਪੀਡਿਤਾਮ੍ ।। ੨.੧੧੪.
ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨੂੰ ਉਠਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਵੈਰੀ ਰਾਹੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖਿਆ।